SASAKALA PAMANUKAN

Jaman baheula di daérah basisir kalér Pulo Jawa aya karajaan anu katelahna Karajaan Pilangsari. Kahirupan rayatna, henteu ari lubak-libuk mah, tapi cukup. Henteu kakurangan wé. Jeung deuih tara kadéngé aya baramaén anu ngider kawas kiwari di Karajaan Pilangsari mah. Nyirikeun rayatna getol digarawé, boh patanina boh pamayangna. Kabeneran tanahna léndo, jeung basisir kalér mah loba laukna deuih.

Karajaan Pilangsari boga raja anu wijaksana jeung pinter ngolah nagara. Raja Pilangsari kagungan kembang nagara anu ngan hiji-hijina, keur nincak rumaja, nyaéta Milangsari. Milangsari katelah kageulisanana ku saeusi nagara. Malah ahirna mah kageulisanana téh sumebar ka nagara-nagara tatangga. Kageulisan Milangsari jadi sabiwir hiji. Loba anu panasaran, siga kumaha ari Milangsari téh? Rabul ti suklakna ti siklukna hayang nyaho rupa Kembang Nagara Pilangsari. Anu geus nénjo rupana, baralik ka nagarana bari jeung neundeun katineung, dibarung ku pangharepan kauntun tipung katambang béas ngapimilik Milangsari.

Ti harita, rabul ka Nagara Pilangsari anu rék ngalamar. Nu hayang dipulung minantu, kitu deui anu ngajak bébésanan. Anu daratang, taya nu léngoh, kabéh angkaribung ku babawaan keur pameuli haté Milangsari.

Nu daratang beuki loba. Aya anak raja, anak sudagar beunghar, anak bangsawan, malah aya anu rék ngajeneng-keun jadi ratu kadua ogé alias dicandung.

Raja bingung liwat saking. Nu hiji can dijawab, geus jebul deui nu hayang jadi minantu. Nu hayang jadi minantu can ditanya-tanya acan, geus torojol anu ngajak bébésanan.

Beuki lila, kabingung raja beuki nambahan. Ahirna Raja ngangkir Patih jeung anakna, Milangsari.

“Mamang, bet jadi kieu geuning. Kumaha pipetaeun urang? Lamun seug hiji dipilih nu séjénna pasti arambekeun, moal burung dirempug nagara urang téh. Ceuk rarasaan mah, urang moal sanggup ngayonanana, da mani sakitu lobana. Mamang, cing béré bongbolongan, sugan aya jalan anu hadé?”

“Jungjunan, moal ngalalangkungan Mamang mah, na-nging upami disuhunkeun kamandang mah mangga téh teuing. Kumaha upami diayakeun saémbara?” walon Patih.

Raja ngahuleng. Heueuh, dipikir-pikir mah alus ogé mun diayakeun saémbara. Anu daratang, kabéh boga kasempetan anu sarua.

“Tah, ayeuna Ama rék nanya ka Nyai, kumaha kira-kirana?”

“Duh, Ama, abdi mah mangga waé, kumaha saéna saur Ama,” témbal Milangsari.

“Tah, geuning kitu, Mamang,” Raja ngahuleng sajong-jongan. Pok nyarita deui, “Ayeuna mah pangbéjakeun ka kabéhanana, sing saha anu kapilih manuk anu dibawana, éta pisalakieun Milangsari. Ayeuna mah sina baralik baé. Téangan manuk anu alus saloba-lobana, béré waktu saminggu! Engké kumpul deui di alun-alun nagara!” Raja méré paréntah ka patihna.

Saminggu ti harita, di alun-alun Nagara Pilangsari geus pinuh ku kurung manuk, malah tepi ka pendopo sagala. Eusina rupa-rupa manuk, ti mimiti anu leutik saperti kolibri, nepi ka nu gedé saperti hingkik.

Sakumaha anu geus ditangtukeun, Raja jeung Milangsari kaluar ti karaton muru ka alun-alun, diiringkeun ku para-pangagung nagara, rék milih manuk anu dipikaresep ku Milangsari. Ti nu mimiti diilikan terus nepi ka tengah diteuteup, ahirna nepi ka tungtung disidik-sidik. Milangsari malikan deui ningalian nyidik-nyidik, mana manuk anu dipikaresep ku manéhna. Nepi ka tilu balikan, Milangsari masih kénéh bingung. Nu milu saémbara beuki teu genah cicing, sieun teu kapilih.

Ahirna Milangsari nyarita yén manuk anu sakitu lobana téh taya nu kapilih. Nu milu saémbara ngamuk asa diulinkeun, Nagara Pilangsari diburak-barik. Milangsari diséséréd, disedekkeun. Tempat saémbara paalus-alus manuk, kiwari nelah Pamanukan, tempat nyedekkeun Putri Milangsari kiwari jadi Kampung Padek. Ari Karajaan Pilangsari taya tapakna, ngan kari ngaran kampung: Kampung Pilangsari.

Nurutkeun Babad Sumedang, sajaman jeung Karajaan Sumedang di basisir kalér Pulo Jawa téh aya karajaan, katelahna Karajaan Pamanukan jeung Karajaan Ciasem.

(Budi Rahayu Tamsyah)

SASAKALA SITU BAGENDIT

Di wewengkon Garut aya situ anu ngaranna kawentar ka mana-mana, nyaéta Situ Bagendit. Cék sasakala mah, éta Situ Bagendit téh asal-muasalna kieu:

Baheula, aya hiji randa beunghar katelahna Nyi Endit. Ieu téh saenyana mah nénéhna, da ngaranna sajati mah Nyi Bagendit. Manéhna téh kacida pisan kumedna.

Geus taya nu bireuk deui kana kakumedanana téh. Salian ti pakacar-pakacarna mah, tara aya nu larsup ka imahna. Éstuning lain babasan éta mah hirup nyorangan téh. Ngahaja mencilkeun manéh, ngababakan di tengah pasawahan anu upluk-aplak. Maksudna taya lian, ku bawaning embung campur jeung batur, da sieun kasoro téa.

Kacaturkeun keur usum panén, di ditu di dieu ceuyah dibaruat. Ka sawah Nyi Endit ogé réa nu gacong. Ari réngsé dibuat jeung sanggeus paréna dikaleuitkeun, sakumaha tali paranti, Nyi Endit nyieun sidekah. Ngondang lebé jeung sawatara tatangga. Popolahna saniskara ku sorangan, teu aya nu ngabantuan. Barang geus tarapti, sakur nu mantuan ngakut tuluy diondang ngariung tumpeng. Atuh anu ngariung téh nepi ka ratusna. Tapi sadia tumpengna teu sabaraha, nepi ka ngan sakotéap gé geus bérés, bari tingkarétap kénéh.

Keur meujeuhna balakécrakan, solongkrong aya aki-aki bongkok nu nyampeurkeun. Ku pribumi teu ditari teu ditakon. Nya pok aki-aki téh waléh yén teu kawawa lapar, sugan aya sih piwelas. Ana gantawang téh Nyi Endit bet nyarékan, nyék-sék-nyéksékkeun, pajarkeun téh taya kaéra, teu ngahutang gawé, ménta bagian. Tungtungna nepi ka nundung, aki-aki dititah nyingkah. Cindekna mah geus lain picaritaeun wé.

Aki-aki indit bari jumarigjeug, bangun teu nangan. Méméh indit manéhna ngomong kieu, “Sagala gé boh ka nu hadé boh ka nu goréng, moal taya wawalesna.”

Ngomong kitu téh kasaksian ku sakur nu aya di dinya. Saréngséna nu dalahar tuluy amit rék baralik. Kakara gé patinglaléos, rug-reg ngarandeg, sabab aya nu tinggarero, “Caah! Caah!” cenah.

Henteu kanyahoan deui ti mana datangna cai, ngan leb wé pakarangan Nyi Endit téh geus kakeueum. Atuh kacida ributna, jalma-jalma geus teu inget ka diri batur, asal salamet dirina baé. Nyi Endit ogé nya kitu, niat rék nyingkiran cai, tapi barang kaluar pisan ti imahna, cai téh nepi ka lir ombak laut tinggaruling ka palebah Nyi Endit. Imahna terus kakeueum méh laput.

Nyi Endit angkleung-angkleungan, bari satungtung bisa mah teu weléh-weléh sasambat ménta tulung Tapi taya nu nulungan, da batur gé sarua ripuhna. Nyi Endit ngalelep. Beuki lila, cai téh beuki gedé baé. Nepi ka jadi situna, ngeueum sakabéh pakaya Nyi Bagendit.

SASAKALA GUNUNG TAMPOMAS

Kacaritakeun, Gunung Gedé anu aya di Sumedang ngaluarkeun sora pohara pikakeueungeunana. Sorana ngaguruh. Tina puncakna kaluar haseup campur lebu anu hurung. Ieu gunung kawas-kawas arék bitu. Rahayat Kabupatén Sumedang harita, pohara rareuwaseunana. Kumaha balukarna lamun éta Gunung Gedé bener-bener bitu?

Teu kacatur saha anu jeneng bupati harita. Ngan éta bupati téh pohara towéksana ka rahayat, wedi asih sarta bijaksana. Atuh sanajan can kalaporan gé anjeunna parantos uningaeun, kumaha tagiwurna rahayat. Anjeunna teras ngémutan sangkan bisa nyalametkeun rahayatna.

Ku pangjurung kanyaah ka rahayat téa, anjeunna teras nyepi di hiji kamar, seja mujasmédi neda pituduh ti paradéwa. Susuganan ku jalan kitu, anjeunna tiasa mangadep ka Yang Tunggal, dipasihan pituduh pikeun nyalametkeun rahayatna.

Ku cengeng-cengengna nu mangadep, alhamdulillah, maksad Kangjeng Bupati tinekanan. Dina hiji wengi, Kangjeng Bupati ngimpén kasumpingan hiji aki-aki. Éta aki-aki anu nganggo anggoan sing sarwa bodas téh, pok sasauran anca pisan, “Putu Éyang anu kasép, Éyang geus terang kumaha kabingung hidep. Éyang hayang mantuan sangkan rahayat hidep bisa leupas tina kahariwangna. Éta gunung kudu ditumbal ku keris pusaka kagungan putra dalem anu dijieun tina emas. Poma hidep ulah deuk ngorétkeun. Tah, sakitu baé ti Éyang.”

Sabada sasauran kitu, éta aki-aki téh les baé leungit tina impénan Kangjeng Bupati. Satampina éta ilapat, énggal baé Kangjeng Bupati kaluar ti kamar sarta teras nyandak keris pusaka.

Énggal anjeunna angkat ngajugjug ka puncak Gunung Gedé. Rurusuhan da sieun bitu mantén. Najan rahayat anu keur bingung, nyaksian Kangjeng Bupati angkat ka puncak gunung mah, teu tégaeun ngantep. Bring baé naluturkeun.

Sadugina ka puncak Gunung Gedé, Kangjeng Bupati teu talangké, ngan lung baé éta keris téh dialungkeun kana kawahna. Rahayat anu tadi naluturkeun téh ngan bati colohok, da éta keris téh éstu kageugeut pisan Kangjeng Bupati. Barang éta keris geus dikana-kawahkeun, jep saharita sora anu ngaguruh pikakeueungeun téh jempé. Lini anu geus lila karasa, harita mah teu karasa naon-naon. Sabada leungit kagétna, timbul kabungah rahayat téh. Ger baé surak bakat ku atoh, sarta tuluy sumujud ka Kangjeng Bupati tanda nganuhunkeun. Sakabéh rahayat ngaikrarkeun seja satia-satuhu ka anu ngaheuyeuk dayeuh.

Éta maksud kasatiaan rahayat téh ku Kangjeng Bupati ditampi kalayan dareuda, bakat ku bingah. Bingah manahna lantaran bisa nyingkahkeun balai, bingah lantaran bisa nyalametkeun rahayatna.

Tah, nya ti harita pisan éta gunung katelah Gunung Tampa Emas, anu saterusna robah jadi Gunung Tampomas. Ayeuna mah teu pikasieuneun, malah mun pareng poé peré mah sok rajeun dijarugjugan nepi ka puncakna.

SASAKALA GUNUNG TANGKUBANPARAHU

Kacaturkeun di hiji leuweung aya bagong putih bikang. Éta bagong téh gawéna ngan tatapa baé, geus mangpuluh-puluh taun. Ari anu ditapaan ku manéhna, hayang boga anak awéwé sarta bangsa manusa.

Dina hiji waktu bagong putih ngarasa hanaang. Manéhna indit ka tegalan, deukeut Walungan Citarum. Barang anjog ka dinya, manggih batok balokan, nyaéta batok urut nu meulah duwegan. Loba pisan éta batok balokan téh, urut rombongan Kangjeng Prabu nu moro uncal ka dinya. Malah aya hiji batok balokan tilas Kangjeng Prabu. Éta batok téh aya caian, nyaéta cikahampangan Kanjeng Prabu. Barang geus marulang, kapanggih ku bagong putih. Lantaran hanaang téa, leguk baé cai nu ngemplang dina batok téh diinum. Ari geus nginum kawas aya nu nyaliara kana awak bagong putih, béda rarasaan deuih kawas nu ngandeg. Henteu salah, bagong putih téh reuneuh.

Beuki lila bagong putih téh reuneuhna beuki gedé. Ari gubrag, orokna jelema sarta awéwé, rupana geulis kacida. Pohara baé bagong putih téh atoheunana. Anakna diciuman, digaléntor bari disusuan. Éta orok téh tuluy dingaranan Dayang Sumbi:

Barang Dayang Sumbi geus gedé, pok nanyakeun bapa ka indungna, “Ibu ari bapa kuring téh saha? Naha jelema kawas kuring atawa bagong saperti Ibu?”

“Euh, Nyai anu geulis anak Ibu! Nyai mah henteu boga bapa. Mun enya mah boga bapa meureun aya di dieu,” témbal bagong putih.

“Euh, piraku Ibu, sakabéh mahluk ogé kapan padaboga bapa, boh manusa boh sato héwan. Ngan bangsa kakaian anu henteu boga bapa mah.”

Lantaran anakna pok deui pok deui nanyakeun bapa méh saban waktu, ahirna bagong putih téh balaka. “Bapa hidep mah Kangjeng Prabu, di ditu ayana, di karaton,” cék bagong putih.

Ngadéngé kitu Dayang Sumbi pohara reuwaseunana, jeung ujug-ujug panasaraneun, hayang nepungan bapana.

“Lamun kitu mah ayeuna kénéh ku kuring rék dite-pungan,” cék Dayang Sumbi.

Dayang Sumbi kebat baé indit ngajugjug ka karajaan. Barang tepung jeung Kangjeng Prabu, derekdek Dayang Sumbi nyaritakeun asal-usulna. Nya tuluyna mah Dayang Sumbi téh diaku anak ku Kangjeng Prabu, sarta diperenahkeun di hiji tempat. Dayang Sumbi dititah diajar ninun ka tukang tinun. Teu lila ogé Dayang Sumbi geus mahér ninun, sarta jieunanana alus hésé babandinganana. Nya ku Kangieng Prabu téh di-pangnyieunkeun saung ranggon nu 1uhur di tengah leu-weung, tempat Nyi Putri ninun. Ari baturna ngan ukur anjing hideung anu dingaranan Si Tumang.

Dina hiji waktu, basa Dayang Sumbi keur ninun, taropong-na moncor sarta murag ka kolong saung. Ku lantaran seung-gah kudu turun, pok Dayang Sumbi ngomong sorangan, “Leuh, mun aya anu daék mangnyokotkeun taropong, lamun awéwé dijadikeun dulur, lamun lalaki rék dijadikeun salaki ku kuring.”

Kabeneran pisan di kolong saung téh aya Si Tumang, anu ngadéngéeun omongan Dayang Sumbi. Éta taropong téh dicokot ku Si Tumang sarta tuluy dibikeun ka Dayang Sumbi. Karuhan baé Dayang Sumbi téh pohara reuwaseunana, teu nyangka yén anu mangnyokotkeun taropong téh geuning anjing, lain manusa. Mangkaning manéhna geus kedal ucap, mun lalaki rék dijadikeun salaki. Ari Si Tumang, apan anjing jalu.

Dayang Sumbi rumasa geus kapalang kedal ucap. Kawas geus kitu kuduna katangtuan ti Déwata, manéhna tuluy hirup paduduaan jeung Si Tumang. Tepi ka hiji waktu Dayang Sumbi kakandungan, terus ngajuru, anakna lalaki, dingaranan Sang-kuriang. Anakna mulus banglus, morontod méh taya kuciwa-na.

Sangkuriang sok resep ulin lulumpatan kadua Si Tumang. Sakapeung bari mamawa tumbak. Belewer dilempagkeun, cleb nanceb kana tangkal kai. Sangkuriang surak sorangan, bungah, lantaran tumbakna meneran ka nu diincer. Si Tumang dihucuhkeun. Sebrut lumpat ngudag kana tangkal kai, bangun nu keur ngudag sato boroan.

Beuki lila, Sangkuriang beuki mahér baé ngalempagkeun tumbakna. Tuluyna mah lain saukur ulin lulumpatan, tapi mi-miti diajar ngasruk ka leuweung, néangan sato boroeun. Moro sato naon baé kayaning bagong, careuh, manuk, atawa men-cek.

“Jung geura moro ka leuweung, Ibu mah hayang dahar jeung ati mencek,” omong Dayang Sumbi dina hiji waktu.

Sangkuriang indit ka leuweung, dibarengan ku Si Tumang. Ngan hanjakal poé éta mah euweuh sato anu katénjo hiji-hiji acan. Padahal ilaharna mah sok katénjo uncal atawa mencek keur rendang nyaratuan di sampalan. Tapi anéh, poé harita mah kawas ngalaleungit ka mana boa. Sangkuriang geus asruk-asrukan ka saban tempat, ka lamping ka tegalan. Lapur sasatoan téh teu kasampak tapak-tapakna acan. Ari Si Tumang bet ngadak-ngadak kebluk deuih, henteu daék lulumpatan néangan sato boroeun.

Awahing ku jéngkél moro teu beubeunangan, ngan lékék baé Si Tumang téh dipeuncit ku Sangkuriang. Atina dibawa balik sarta dipasrahkeun ka indungna. Dayang Sumbi puguh baé kacida atohna, dagdag-dégdég ngasakan éta ati.

Ngan barang Sangkuriang balaka yén éta téh ati Si Tumang lain ati mencek, Dayang Sumbi pohara ambekna. Sangkuriang ditoktrok sirahna ku sinduk tepi ka ngucur getih.

Sangkuriang tuluy pundung, indit ti imahna ka tebéh wé-tan. Mangtaun-taun miIeuweungan tepi ka ahima bras anjog ka nagara siluman. Di dinya Sangkuriang guguru élmu kasak-tén ka siluman nu wujudna oray naga. Sangkuriang ngulik é1mu “Tumbul Muda”. Jalma anu miboga éta é1mu bakal bisa meruhkeun sakumna jin jeung siluman. Sanggeus élmuna kataékan, Sangkuriang dijurungan sina indit deui ngalalana.

Dina hiji waktu, manéhna anjog deui ka nagara siluman. Lantaran geus boga ajian “Tumbul Muda” téa, Sangkuriang bisa ngéléhkeun jin jeung siluman anu aya di éta nagara. Éta mahluk bangsa lelembut téh tuluyna mah tunduk ka Sangkuriang.

Demi Dayang Sumbi sanggeus ditinggalkeun ku anakna, ngarasa kaduhung kabina-bina. Hirupna éstu nunggelis. Manéhna tuluy indit ka tebéh kulon rék néangan Sangkuriang. Ngaprak ngalalana, tepi ka anjog ka Gunung Halimun. Di dinya Dayang Sumbi patepung jeung Raja Jin anu keur tatapa. Dayang Sumbi tuluy diajar rupa-rupa élmu kasaktén. Sanggeus tamat guguruna, manéhna dijurungan sina indit deui ka beulah wétan. Di hiji tempat anu katelah Gunung Bohong, manéhna nganjrek bumetah, nyaung-nyaung di dinya, teu incah balilahan deui.

Kocapkeun Sangkuriang, terus baé ngalalana. Mileuweungan, migunungan nepi ka mangpuluh-puluh taun. Nya ahirna mah anjog ka hiji gunung. Manéhna patepung jeung awéwé anu kacida geulisna. Sangkuriang katarik birahi kapen-tang asmara sarta ngajak kawin ka éta awéwé, anu saenyana mah éta awéwé téh Dayang Sumbi, indungna sorangan. Dayang Sumbi nya kitu deui, kawantu geus papisah mang-puluh-puluh taun, manéhna kalinglap. Méh baé daék diajak kawin ku Sangkuriang téh, nonoman dedeg sampé rupa hadé sarta luhur élmu-panemuna. Ngan basa Sangkuriang keur disiaran rék diala kutu, dina sirahna katénjo bet aya céda. Dayang Sumbi ngagebeg, reuwas lain dikieuna. Manéhna kakara sadar, moal salah deui ieu lalaki téh anak aing, gerentesna, Sangkuriang anu baheula kungsi ditroktrok sirahna ku sinduk.

Sanajan geus ditétélakeun yén manéhna téh anakna pituin, Sangkuriang teu percaya sarta keukeuh baé ngajak kawin ka Dayang Sumbi. Mireungeuh anakna kitu, geuwat baé Dayang Sumbi téh nyiar akal. Nyieun tanjakan anu dianggap pohara banggana.

“Heug kami daék dikawin, asal dipangnyieunkeun talaga jeung parahuna keur lalayaran urang papangantén. Éta talaga jeung parahu téh kudu anggeus dijieun sapeuting!” ceuk Dayang Sumbi. Ku Sangkuriang disanggupan éta paménta anu kacida banggana téh.

Harita kénéh Sangkuriang tuluy ngabendung Walungan Citarum. Digawé teu eureun-eureun sapeupeuting, dibantuan ku bangsa jin jeung siluman. Nincak janari, talaga téh geus ngemplang. Kari nyieun parahuna. Kabeneran aya tangkal kai gedé, gedok dituar. Kai téh tuluy ditilasan régangna sarta dipapas dijieun parahu.

Dayang Sumbi yakin yén paméntana moal katedunan. Pimanaeun teuing nyieun talaga jeung.parahu bisa anggeus sapeuting, cék pikirna. Tapi basa katénjo talaga geus ngemplang jeung parahuna geus ngabagug téréh anggeus, manéhna kacida reuwasna. Dayang Sumbi bingung liwat saking. Kudu kumaha atuh carana, sangkan aing teu tulus kawin jeung anak sorangan, cék pikirna. Ras manéhna inget kana boéh rarang. Geuwat baé éta boéh téh dicokot tuluy dibawa ka mumunggang. Ku manéhna dkebut-kebutkeun tepi ba bijil cahaya bodas kawas balébat di beulah wétan. Dadak sakala sasatoan leuweung disarada. Manuk récét. Hayam raong kongkorongok, da disangkana geus beurang.

Sangkuriang ngagebeg barang nénjo di wétan geus bijil balébat téh. Manéhna nu keur ngageduk nganggeuskeun parahu tuluy ngahuleng bakating ku reuwas. Bijil balébat, éta tandana geus beurang. Mangka parahuna can anggeus, harti-na manéhna moal tulus papangantén jeung Dayang Sumbi.

Bakating ku handeueul kabina-bina, ngan jedak baé parahona ditajong sataker tanaga. Bubuhan jalma sakti, parahu téh mangpéng jauh pisan. Gubrag di hiji tempat, parahu téh nangkub. Jleg salin rupa jadi gunung. Éta gunung téh kiwari katelah Gunung Tangkubanparahu. Ari talaga anu ngemplang ku Sangkuriang didupak bendunganana, tepi ka caina saat ngolétrak. Éta urut talaga téh kiwari jadi padataran Bandung anu ngampar lega pisan. Tunggul kai urut nuar Sanguriang tuluy ngajanggélék jadi Gunung Bukit Tunggul, wétaneun Gunung Tangkubanparahu. Ari régang kai anu ngahunyud sarta geus rangrang teu daunan, tuluy ngajanggélék jadi Gunung Burangrang di béh kulon.

SASAKALA ARCA DOMAS

Di Gunung Cibodas, Kabupatén Bogor,
aya arca batu pirang-pirang lobana.
Disebutna Arcadomas.
Baheula mah cenah lobana téh dalapan ratus.
Hartina domas nyaéta dalapan ratus.
Jeung ceuk béja deui,
nu jadi éta arca téh kabéh ogé urang Pajajaran,
anu henteu daék anut agama Islam.
Cenah mah sasakalana téh kieu:

Jaman baheula, aya karajaan gedé.
Katelahna Karajaan Pajajaran.
Dayeuhna aya di wewengkon Bogor ayeuna.
Sakurilingna dipager kuta kacida tohagana.
Kaca-kacana aya di unggal madhab.
Sarta unggal kaca-kaca dijaga ku perjurit,
anu tohaga jeung samakta pakarangna.
Saha baé anu rék asup ka jero dayeuh,
kudu ngaliwatan heula éta kaca-kaca.

Ari anu jadi raja di Pajajaran harita,
Kaceluk jujulukna, Sang Prabu Siliwangi.
Sang Prabu sarahayatna ngaragem agama Hindu.
Agama anu diagem ku bangsa urang harita.
Lain baé di sakulian Pulo Jawa,
tapi ogé méh di sakuliah Nusantara deuih.
Éta agama téh asalna mah ti India.
Asupna ka urang geus ti béh ditu mula.
Dibawa ku bangsa India anu daratang ka urang.

Tapi di sawatara tempat mah,
geus aya anu ngagem agama Islam.
Harita geus dug-deg karajaan-karajaan Islam.
Upamana baé Demak, Cirebon, jeung Banten.
Kitu deui jeung Palabuan Sunda Kalapa,
anu geus kaeréh ku Banten.
Di dinya mah geus loba anu ngagem Islam.
Ari agama Islam sumebarna di urang,
utamana mah lantaran yasana Wali Sanga.

Karajaan Islam anu natangga jeung Pajajaran,
nyaéta Karajaan Banten,
nu dirajaan ku Sultan Hasanudin.
Ari puseur dayeuhna di Surosowan,
anu perenahna deukeut ka basisir Banten.
Dina tempo anu singget Karajaan Banten
geus ngajanggélék jadi karajaan anu gedé.
Agama Islam dijadikeun agama resmi karajaan.

Sultan Banten kagungan niat,
palay ngislamkeun Karajaan Pajajaran.
Nya anu pangheulana kudu diajak asup Islam téh,
tangtu baé rajana, nyaéta Prabu Siliwangi.
Da lamun rajana geus ngagem agama Islam mah,
tangtu rahayatna bakal naluturkeun.
Tuluy baé atuh Sultan Banten téh ngirim utusan.
Éta utusan mawa surat keur ka Prabu Siliwangi.

Kacarita utusan téh geus nepi wé ka Pajajaran.
Suratna tos katampi ku Sang Prabu Siliwangi.
Teras suratna diaos kalawan antaré.
Ari ungelna éta surat, nganaséhatan
supados Sang Prabu sareng rahayatna
énggal-énggal anut agama Islam.
Lamun henteu kitu,
tangtu bakal dirurug ti Banten.

Sang Prabu henteu mindel sedakapan.
Anjeunna maphum yén balad Banten
tohaga tur samakta pakarangna.
Cindekna mah lain lawan-lawaneun.
Tapi tawis raja anu henteu dijajah,
tur maksadna ngabéla kayakinan,
yén agama Hindu taya dosana,
éta naséhat ku anjeunna ditolak sapadamayan.

Ari anu mawa surat ti Banten téa
saenyana urang Pajajaran kénéh,
ngan geus lila ngumbara di Banten.
Ma¬lah geus ka Mekah sagala,
ngajéroan ngulikna agama Islam téh.
Geus kaasup alim gedé,
nelah jenenganana Kéan Santang.
Kaasup salahsaurang kepetengan Sultan Banten.

Samulangna Kéan Santang,
Prabu Siliwangi ngempelkeun paraponggawa,
mantri, sénapati, katut kapetengan lianna.
Ngabadantenkeun saniskara pasualan nagara.
Patali jeung ditolakna naséhat Sultan Banten.
Moal henteu, saurna, Banten tangtu ngarurug.
Najan waktuna tacan pasti,
tapa sawadina kudu iatna ti ayeuna.

Sang Prabu nimbalan sénapati pangluhurna,
anu jenenganana Norogol,
supaya nohagaan bénténg pertahanan.
Sawatara kapala perang geus diparéntah,
kudu ngajaga liliwatan di pagunungan,
supaya musuh ulah bisa nobros ka Dayeuh Pajajaran.
Harita kénéh paréntah Sang Prabu dilaksanakeun.
Pajajaran sayaga nadah panarajang musuh.

Kacaritakeun Wirakarta,
nyaéta hiji kapala perang nono¬man,
ngaraos hémeng lantaran ku nu jadi sénapati
henteu diparéntah nanaon.
Anjeunna aya sangkaan yén anu matak kitu téh,
lantaran anjeunna sadérék Kéan Santang,
anu geus meunang jujuluk “Macan Nusa Jawa”,
tina gedé wawanénna kasartaan ku gagah perkosana.

Wirakarta banget panasaran,
tur ngaraos kawajiban ngabéla lemah cai,
anjeunna énggal medekan ka Sang Prabu,
nyu¬hunkeun dipaparin damel kaperjuritan.
Dihenteu-henteu ogé, anjeunna rahayat Pajajaran.
Sanajan jeung Kéan Santang katalian babarayaan,
hate leutikna mah manteng ka leman caina.

Sang Prabu badanten jeung Sénapati Norogol,
sarta éng¬gal Wirakarta kénging paréntah,
kedah ngajaga kaca-kaca beulah ku¬lon.
Tapi waktuna ngamimitian ngajaga,
saur Norogol, kudu nunggu paréntah deui.
Wirakarta mungkur ti payuneun Sang Prabu.
Paromanna alum ngemu kabingung.

Sumping ka bumina,
Wirakarta teu senang manah,
nepi ka teu barangtuang barangleueut.
Haténa marudah guling gasahan.
Dipaksakeun kulem teu tiasa peureum.
Tengah peuting anjeunna tapakur,
neneda agungna ka paradéwa,
sangkan Sang Prabu ulah cangcaya.

16, Sanggeus meunang tujuh peuting,
paréntah nu dianti-anti henteu ngabukti,
Wirakarta leungit ka¬sabaranana.
Tuluy nulis surat dina daun lontar,
ditulis ku péso pangot.
Geus réngsé, diasupkeun kana ruas,
sarta ditutup ku malam rapet pisan.
Terus dibungkus deui dibuni-buni

Wirakarta maréntah gandéka,
gandék anu jadi kapercayaanana,
pikeun nganteurkeun éta surat.
Anu ditujul Kéan Santang di Banten.
Sanggeus nampa surat,
si gandék indit gagancangan.
Kaluar ti Dayeuh Pajajaran rerencepan.

Éta gandék geus nyahoeun,
yén di mana-mana geus dijaga ku perjurit.
Perjurit Pajajaran anu samakta pakarangna.
Lamun seug suratna téa katangkep,
tangtu manéhna bakal ditangkep,
dununganana ogé geus pasti bakal kabaud.
Dianggap geus hianat ka nagara,
hukumanana anu pasti, nyaéta hukum pati.

Tapi tina percékana éta gandék,
manéhna bisa salamet nepi ka Banten,
sarta gancangna carita,
geus diaos suratna ku Kéan Santang.
Kéan Santang kacida bungahna,
barang uninga éta surat ti Wirakarta.
Komo saparantis uninga ungelna mah.
Mutuh matak pikabingaheun manahna.

Ari ungel éta surat nyarioskeun,
yén pangagung di Pajajaran,
kalebet Sang Prabu Siliwangi,
ngandung curiga ka Wirakarta,
nepi ka matak salempang pibalukareunana.
“Ku margi éta,” cék Wirakarta nutup suratna,
“mugi-¬mugi Kang Raka kersa maparin bongbolongan.”
Dicaritakeun deuih yén ayeuna Wirakarta,
kapapancénan ngajaga kaca-kaca Beulah kulon.

Kéan Santang nyaur sajeroning manah,
“Alamat hadé, yeuh.
Aing datang ka Pajajaran
kudu nyorang kaca-kaca beulah kulon.
Ayeuna éta kaca-kaca dijaga ku adi aing,
atuh sasat ngan kari asup.”
Harita kénéh anjeunna nga¬walon serat.
Wirakarta diwujuk biluk ka balad Banten,
sarta baris meunang ganjaran ti Sultan.

Dina malem Ahad-Legi tanggal lilikuran,
Kéan Santang katut lima ratus perjurit,
kira wanci kongkorongok hayam sakali,
tangtu geus aya di Pajajaran,
deukeut kaca-kaca kulon.
Lamun aya anu ngetrok kana panto kaca-kaca,
kudu gancang-gancang dibuka,
sangkan balad Banten bisa asup ka jero karaton.
Kitu ungelna surat walonan ti Kéan Santang téh.

Teu kacatur di jalanna,
nu mawa surat geus datang deui ka Pajajaran,
jeung suratna geus dibuka ku Wirakarta.
Anjeunna bingung, manahna marojéngja.
Ras ka Raja anu jadi pupundénna,
ras deui ka lemah cai anu kudu dibélaan,
tapi ras ka diri pribadi anu teu aman,
jeung ras ingét ka Kéan Santang, sadérékna.
Wirakarta henteu gancang nyieun putusan.

Kacarita tengah peuting nu kaungel dina surat,
Wira¬karta aya di tukangeun panto kaca-kaca.
Wanci kongko¬rongok hayam sakali,
aya nu ngetrokan panto kaca-kaca.
Bray pantona dibuka lalaunan,
sup Kéan Santang asup rerencepan,
Dituturkeun ku balad-baladna.

Harita téh keur meujeuhna tiris.
Lolobana perjurit sararé tibra,
ngan sa¬eutik anu kagiliran nyaring,
ngajaga mundar-mandir.
Anu matak balad Banten bisa laluasa,
arasup ka jero Dayeuh Pajajaran.
Teu hésé ngala bongohna anu keur jaga.


Barang musuh geus arasup,
nu sararé buru-buru digeuingkeun,
tapi lapur mé¬méh nyarekel pakarang,
balad Banten geus nyarampak di dinya,
terus baé disabetan ku balad Banten.
Loba anu maot sapisan sapada harita.
Anu salamet buru-buru lumpat,
laporan ka Sénapati Norogol.

Norogol énggal-énggal angkat ka karaton.
Sang Prabu Siliwangi digugahkeun,
diun¬jukanan langkung saé lolos ka palih wétan,
margi nuju perang campuh palih kulon.
Balad Pajajaran keur perang adu hareupan,
ngalawan balad Banten anu bisa norobos kuta.
Najan geus biasa tandang di médan perang,
harita mah Sang Prabu séjén wirasat,
ngaraos perlu ngadangu kana piunjuk Norogol.

Énggal baé Sang Prabu lolos sagarwa-¬putra,
medal ti Dayeuh Pakuan lebet ka leuweung.
Abdi-abdi anu seja bélapati padangiring.
Sapangeusi karaton teu sirikna dikerid peuti.
Angkat rurusuhan ka palih wétan.
Sababaraha perjurit pinilih nyarengan,
ngaping ngajaring Sang Prabu sagarwa-putra.
Teras mapay-mapay leuweung geledegan,
anu engké brasna ka Gunung Cibodas.

Bray beurang, burudul balad Banten daratang,
jumlahna loba jeung pakarangna samakta.
Der merangan jelema nu di luareun karaton.
Saha-saha anu teu daék anut Islam,
geus ulah ngarepkeun hirup.
Jadi parab pakarang harita kénéh.
Antukna teu saeutik rahayat Pajajaran,
anu anut Islam sapada harita.

Tapi henteu saeutik deuih rahayat anu lolos.
Pirang-pirang réana marubus ka leuweung.
Aya anu milu jeung Sang Prabu Siliwangi,
aya ogé anu leumpang sakaparan-paran.
Atuh Dayeuh Pajajaran téh ngadadak sepi.
Di karaton geus parong¬pong.
Ngan Sénapati Norogol anu tanggoh,
kawas nu hoyong uninga jajatén musuh.

Barang nepi Kéan Santang ka karaton,
rék mintonkeun kagagahan,
jadi lémpés, sabab ningali Norogol
teu gedag bulu salambar,
teu mundur satunjang béas,
tanda perjurit lineuwih pilih tanding.
Lain lawan-lawaneun perjurit atah-atah,
lain sanghareupaneun méméh sasarap.
Lain unghakeun.

Sanggeusna papayun-payun,
Kéan Santang uluk salam,
Pok Kéan Santang nyaur kieu,
“Ieu kaula gaduh iteuk bantun ti Mekah,
badé ditancebkeun kana ta¬neuh.
Mangga ku sampéan cabut.
Upami kénging dicabut,
tawis sampéan ngagem agama suci,
nanging upami teu kénging,
sampéan kedah anut agama Islam.”

Sanggeus iteuk ditancebkeun,
Norogol ujub bakal kacabut,
sabab kabedasanana pilih tanding.
Tapi barang di¬coba-coba,
bet iteuk téh teu onggét-onggét acan.
Sababa¬raha kali ditarik,
éta iteuk kalah beuki jero nancebna.
Tungtungna anjeunna waléh,
rumaos kadéséh ku Kéan Santang.

Énggal amit ka Kéan Santang,
rék ngabujeng Sang Prabu Siliwangi,
malahmandar kersaeun anut Islam.
Leumpang ngagedig gagancangan.
Nyorang leuweung geledegan,
mipir pasir ngeumbing jangkar.
Jungkrang-jungkrang geus kasorang.
Anu disungsi can kapanggih baé.

Heuleut sawatara poé,
Sang Prabu téh kasondong ku No¬rogol,
nuju ngarereb di Gunung Cibodas.
Sanggeus kitu, Norogol unjukan,
nguningakeun peperangan,
ti wiwitan nepi ka wekasanana,
kitu deui hal jajatén Kéan Santang.
Norogol umajak ka Sang Prabu,
supados kersa anut Islam.

Sang Prabu mindel sakedap,
nembé sasauran ka garwa-putra katut pangiringna.
“Kami nyaho, yén di dunya taya nu langgeng.
Marga kersa Nu Murba Wisésa,
ayeuna agama Islam kudu nanjung.
Lamun terus perang sadulur,
matak ancur tu¬tumpuran,
matak ruksak matak rugi ka saréréa.”

“Maranéh kabéh kumaha raga katineung,
meunang milih agama nu mana baé.
Ari kami neneda ka Mahadéwa,
nyuhunkeun asup ka Suralaya.”
Harita kénéh Sang Prabu Siliwangi téh,
les leungit tanpa lebih ilang tanpa karana.
Leungit jirimna, anu sok disebut ngahiang téa.

Nu kantun bati melengek,
nalangsa taya hinggana,
prihatin taya tandingna.
Sawaréh indit ti dinya,
laleumpang saparan-paran,
nuturkeun indung suku.

Sawaréh cicing di dinya,
ngarep-ngarep sugan panutan sum¬ping deui.
Tapi kawas geus kersa Maha Kawasa,
anu ninggalkeun manéh di Gunung Cibodas,
salin jinis kabéh jadi arca batu,
sarta nepi ka ayeuna disarebut Arca¬domas.
Anu matak disebut Arcadomas,
ti heula ogé geus disebutkeun,
lantaran réana éta arca, dalapan ratus.

Ari nu neruskeun mubus,
lila-lila narepi ka Cibéo,
nga¬hiji jeung urang Kanékés,
nu asal ti Banten-Kalér,
waktu rajana nu katelah Pucuk Umun,
kadéséh ku urang Islam.
Urang Kanékés téh sok disebut urang Baduy.
Padahal maranéhna mah leuwih resepeun,
lamun disarebut urang Kanékés baé.

Sanggeus urang Pajajaran anut Islam,
Kéan Santang terus ngislamkeun jelema-jelema,
leumpang mapay-mapay pagunungan,
terus nepi ka basisir kidul.
Ngajarkeun Islam di sawatara tempat,
lamun geus dianggap réngsé,
éta tempat ditinggalkeun,
néangan deui tempat anyar,
anu jelema-jelema anu can ngagem Islam.

Deukeut Teluk Cilaut-Eureun,
di basisir kidul Pameungpeuk,
aya batu urut calik Kéan Santang,
waktu anjeunna jumeneng raja di Sancang,
jujuluk Sang Prabu Gagak Lumayung.
Ari pa¬saréanana ayana di Kampung Godog,
teu pati jauh ti Kota Garut,
sok loba anu jarah, utamana bulan Mulud.

(Budi Rahayu Tamsyah)

SASAKALA PANDEGLANG

Jaman baheula aya hiji putri, putra Sanghiang Kanali¬putih, jenenganana Nyi Putri Grajati, calikna di sisi Wa¬lungan Cilémér. Dina jaman harita éta putri kawéntar pisan kageulisanana. Réa raja jeung putra raja nu paralayeun migarwa. Tapi boro-boro kalaksanakeun migarwa, nepangan ogé teu aya nu iasa, da teu aya nu uningaeun lebah-lebahna acan.

Sawarnaning mahluk anu kumelip di leuweung éta, euweuh nu teu muji ka putri, kayungyun ku kageulisanana, kasabaranana, jeung kasaéan manahna. Upama Nyi Putri angkat-angkatan, sato héwan anu ngiring, mani ngeungkeuy mangpirang-pirang. Ngaleut di satukangeun Nyi Putri.

Upama Nyi Putri ngalangkung, tutuwuhan tingpelenong, ngahormat minangkana mah. Kekembangan ngadadak bareukah, ngabaktikeun seu¬seungitna. Bubuahan anu parentil kénéh, ngadadak arasak kahibaran ku cahaya Nyi Putri. Tatangkalan anu gedé anu leutik, kabéh kawas hayang ngébréhkeun kasukana ka Nyi Putri.

Unggal peuting upama caang bulan, Nyi Putri sok ngadon ngebak ka Talaga Cilampungan, nu caina hérang ngagen¬clang. Sakali mangsa keur jongjon Nyi Putri ngebak, ujug-ujug reup poék mongkléng buta rajin, teu katém¬bong curuk-curuk acan, bulan kahalangan ku méga hi-deung. Di leuweung simpé, teu aya sora anu kadéngé, ta¬tangkalan teu aya nu oyag-oyag acan, cai Talaga Cilampungan cicing, teu aya angin teu naon.

Nyi Putri ngaraos hémeng lain dikieuna. Keur jongjon ngahuleng, kecem¬plung aya buah kai murag ka payuneunana, rupana konéng, hérang lir emas sinangling. Nyi Putri beuki kacida hémengeunana, manahna ngadak-ngadak ratug. “Duh, aya naon ieu téh?” Keur kitu ngong aya sora tan katingalan, miwarang putri nuang éta buah kai.

Nyi Putri hemar-hemir, éwed salebeting manah, ditumutkeun kumaha, teu ditumutkeun kumaha; tapi tungtungna mah teu baha, top buah téh dicandak, am dituang. Barang geus séép, ujug-ujug bray aya cahaya ngagebray. Katingalieun ku Nyi Putri dina éta cahaya téh aya nonoman neuteup ka anjeunna bari ngajak imut. Ngan sakeudeung témbongna éta cahaya téh, les baé leungit deui.

Nyi Putri ngahuleng ngémut-ngémut kajadian anu sakitu ahéngna. Bulan caang deui, ngempray saperti tadi. Geus kitu anjeunna mulih. Tapi émutanana ka nonoman anu ngalangkang di satukangeun cahaya bulan mah, henteu leungit-leungit. Teras nganteng dina manahna. Saha atuh éta téh?

Heuleut sawatara lilana ti harita Nyi Putri bobot. Barang geus datang kana mangsana, brol babar. Putrana kembar, pameget duanana. Cahayana ngempur, kasép teu aya tandingna jeung sarupa deuih. Lain dikieuna baé Nyi Putri deudeuh asihna, éstu kawas nanggeuy endog beubeureumna téh saenyana.

Dina manahna geus teu sak deui, anu katingali ku anjeunna ngalangkang dina cahaya baréto téh, ramana éta murangkalih. Lain manusa, tapi bangsa déwa. Paraputrana kacida lingsigna, sarta beuki ageung beuki katingal kasép taya papadana. Murangkalih mulus taya kuciwana.

Sakali mangsa Nyi Putri amengan ka Talaga Cilampungan, putrana duanana dicandak. Kabeneran aya manuk eunteup dina dahan kai, opat ngaréndéng; nu dua galedé, nu dua deui laleutik. Kataringalieun ku murangkalih téa, tuluy ditaroskeun ka ibuna. “Ibu, naha geuning manuk téh henteu sami ageungna?”

Ku ibuna dicarioskeun, yén éta manuk téh, nu galedé indung- bapana, ari nu laleutik anakna. Paraputra sasauran deui, “Manuk ogé geuning Ibu, barogaeun indung-bapa; piraku ari abdi duaan ngan boga indung wungkul. Di mana ari bapa abdi? Upami pa¬rantos pupus, di mana kuburanana? Upami jumeneng kénéh, naha atuh tara sumping ka urang?”

Nyi Putri Grajati nyeblak manah ngadangu piunjuk paraputrana kitu téh, cisocana nyalangkrung. Saurna dareuda, “Deudeuh teuing anaking, bapa Ujang mah saumur-umur ogé moal papanggih jeung Ujang, lantaran lain bangsa manusa, tapi bangsa déwa di Kaindran.”

Paraputra beuki panasaran baé ngadangu kasauran ibuna kitu téh. Harita kénéh duanana arunjukan, nyuhunkeun diwidian, badé jengkar milari ramana ka Kaindran. Nyi Putri Grajati teu kinten éwedeunana, kieu kumaha-kieu kumaha, da puguh kagalih ku anjeunna ogé, pantes éta murangkalih kacida paralayeunana patepang jeung rama¬na, lantaran ti barang gubrag ka dunya teu acan taringali di rupa ramana.

Ari diwidian kumaha, da anjeunna sakitu abotna, moal kiat paturay lami-lami sareng putra anu dipikameumeutna. Tungtungna nya diupahan baé pu¬trana téh bari disanggeman, yén anjeunna badé mujas-médi, neda-neda ka Batara Guru, supaja aranjeunna ditepangkeun jeung ramana. Putrana ngalartoseun, teras baé atuh marulih deui ka bumina.

Nepi kana waktuna nu mustari, dek Nyi Putri ngawitan muja, meruhkeun napsu nahan amarah, meteng nu diangen-angen. Bawaning cengeng, lelembutanana medal tina raga badagna, gok tepang jeung Batara Guru. Ngong aya sora tan katingalan, “Hé Grajati, manéh kudu ngarti, yén bapa ba¬rudak téh, lamun turun ka dunya, sagulung-sagalang jeung manusa, kudu nguculkeun sakabéh kadéwaanana.”

Ceuk éta sora deui, “Jaba ti kitu ku sabab déwa teu meunang témbong ka urang manu¬sa, manéhna kudu nitis nunda raga kadéwaan. Engké di mana geus jadi jelema, manéhna terus bakal hirup campur gaul jeung manéh katut anak-anak manéh, nepi kana mangsana kajadian, sakumaha nu geus ditetepkeun ti dituna.”

Nyi Putri pohara ngarénjagna ngadangu éta sora téh. Geuwat disaurkeun ka para putrana; duanana kacida giakna. Peuting isukna Nyi Putri ngimpén, yén rama mu¬rangkalih téh geus lungsur ka dunya, ngarupakeun lauk anu kacida gedéna; ayana di Walungan Cilémér. Subuh-subuh¬ kénéh Nyi Putri miwarang putrana néwak éta lauk, sarta dijangjian upama can beunang, ulah waka mulih.

Ti dinya bral duanana arangkat, nyarandak heurap gedé nu kacida kuatna. Sasumping-sumping ka Cilémér, hantem lauk téh dipilari ku duaan, luput teu kapendak. Tungtung¬na putus pangharepan, duanana rék mulih deui, da ongkoh geus burit; maksudna rék dipilari deui isukna. Henteu ayeuna, sugan isuk, da sagala rupa ogé perlu kasabaran.

Tapi barang rék bral pisan mulih, cai di leuwi ngadak-ngadak ngabudah jeung tingberebes, tuluy oyag jeung tingburial beuki tarik. Lauk-¬lauk nu laleutik racleng sarieuneun. Kelemeng aja nu tém¬bong hideung, beuki lila beuki tétéla, ana jol téh horéng lauk gedé téa ngangkang, sisitna sagedé-gedé piring, ting¬rariak katojo ku panonpoé keur tunggang gunung.

Teu tata pasini deui, rup dirungkup ku heurap. Sakali teu beunang, dua kali teu beunang kénéh, katilu kalina lauk téh hideng sorangan, asup kana heurap, tuluy heurapna dipulut sataker tanaga. Laukna gugurubugan bari ngabubat-babit buntut, blak murangkalih téh nangkarak bengkang duanana, heurapna rangsak, laukna leupas deui.

Geuwat padamuru. Barang geus katéwak ger galungan, lauk dihurup ku duaan, tapi nu ripuh téh wet nu ngahurup. Kabuntang-banting ku buntut lauk nu sakitu gedéna, nepi ka sababaraha kali ti¬beubeut. Ahirna katéwak asangna ku saurang. Barang rék ditubles, lauk téh ngomong, pokna, “Ulah dipaéhan Ujang, ieu téh bisi teu nyaho bapa maranéh. Ayeuna buru-buru Bapa bawa ka Ema.”

Paraputra kacida kagéteunana, ngadarangu lauk ngomong. Teu talangké deui tuluy éta lauk dicarandak dipintonkeun ka ibuna. Barang jol ka payuneun Nyi Putri, janggélék lauk téh jadi nonoman, kasép gandang taya tanding, anggoan singsarwa éndah. Nyi Putri calik, cong nyembah, ngahormat nu nembé sumping. Ti harita duanana teu papisah deui, riung mungpulung jeung paraputra.

Kacaritakeun paraputrana sanggeus ageung beuki ka¬témbong baé cahayana, kasép ngala ka ramana. Ari dina hiji poé duanana arunjukan ka ibu-rama, nyuhunkeun diwidian badé guguru élmu ka Kutatambaga di Banten¬ Girang. Sanajan ibu-ramana kacida aboteunana ogé, da puguh biasana anu geus ahir balég mah kudu nyiar pangarti.

Ngan saméméh angkat ku ramana diwurukan heula, saurna papa-cuan pisan ulah marandi di laut atawa ngiuhan handapeun kai. Upama éta larangan dirempak, gedé pisan pibahya¬eunana. Sanaos henteu ditétélakeun pibahyaeunana, paraputra duanana jangji baris ngéstokeun kana éta piwuruk.

Tapi sang¬geus meunang sawatara bulan guguruna di Kutatambaga, lat baé lali kana éta piwuruk téh. Sakali mangsa rai-raka aramengan ka basisir, ningali parahu mayang nu rék balayar. Ngabring jeung réncangna nu séjén, nu keur papada guguru di Kutatambaga.

Sasumpingna ka basisir, rakana dibawa ku tukang mayang, ngala lauk. Angkleung-angkleungan ka tengah laut dina parahu mayang. Ari raina sukan-sukan ngojay di laut jeung réncang-réncangna. Entas ngojay ngaraos lesu, teras ngiuhan dina kikisik, handapeun kai. Harita kénéh jleg baé jadi batu.

Heuleut sawatara lilana rakana sumping ti laut. Pohara héraneunana, raina bet teu aja. Ditaroskeun ka réréncanganana, teu aya nu nyahoeun. Geus kitu mulih deui ka basisir, dipilari dina kikisik. Beng ka ditu beng ka dieu, bari dibarantuan milari ku réréncanganana.

Ari béh kapendak dina handapeun kai, bet aya batu kawas manusa. Moal lepat deui, raina geus salin jirim jadi batu. Teg waé émut kana piwuruk ramana, “Nya kieu temahna, teu nurut kana piwuruk sepuh téh.” Geuwat anjeunna mulih ti basisir, sasayagian badé teras ka ibu-ramana, badé ngunjukkeun éta kajadian. Sanggeus tarapti bral jengkar.

Teu kacatur di jalanna, kocapkeun sumpingna baé ka pakuwon ibu-ramana. Barang sumping kacida anjeunna hémengeunana, réh urut pakuwon ibu-ramana baréto téh ayeuna jadi leuweung. Sakuriling bungking ngaladeg tangkal kai galedé. Urut anjeunna ngala lauk di sisi Cilémér, kitu deui urut pangsiraman anjeunna jeung ibuna téa di sisi

Talaga Cilampungan, ayeuna mah pinuh ku kaso jeung manjah.
Sanggeus kauninga kabéh, teras ka urut bumi ibuna, ari béh bet aya mariem ngaréndéng dua handapeun tangkal kai, nu ku anjeunna kakara kapendak harita. Manahna geus teu sak deui, éta mariem teh kajajadén ibu-ramana. Ngenes ngangresna geus lain caritakeuneun. Geus kitu anjeunna jengkar ti dinya, nanging sakaparan-paran baé, teu puguh anu dijugjug, samar-samar nu diseja.

Ti harita ngung-ngeng béja, nyaliara ka sakuliah nagara, yén aya tukang ngala suluh nu manggihan mariem sapasang di leuweung sisi Walungan Cilémér. Jalma-jalma datang ti mana ti mendi, ti suklakna ti siklukna, hayang ningali éta mariem. Unggal jalma, boga carita séwang-séwangan ngeunaan éta mariem.

Lila ti lila kaémpér-émpér ka Sultan. Teras Sultan ngadawuhan mawa éta ma¬riem ka Banten Girang, teu aya nu bisa mawa, duméh kacida beuratna. Boro-boro ku duaan ku tiluan, ku puluhan urang ogé teu bisa onggét-onggét acan.

Ti dinya Sultan ngadegkeun saémbara, saha-saha nu bisa mawa éta mariem duanana ka karaton, baris diréndéngankeun ka putri, putra Sultan nu ngan hiji-hijina, sarta baris disérénan nagara sabeulah ti wétan. Éta saémbara sumebar ka sakuliah nagara. Malah kaémpér-émpér ka nagara séjén.

Pirang-pirang jelema ti suklakna ti siklukna pada dara¬tang kana tempat mariem téa, rék nyoba narohkeun milik. Anu majar bedas gedé tanaga, ngan ukur bisa kaluar késang badag késang lembut. Anu majar sakti mandraguna, ngan ukur cape mapatkeun jampé pamaké. Ari mariemna mah luput, teu kaonggét-onggét acan.

Ahirna jol aya jajaka sumping ka dinya, teu puguh urang mana-manana. Éta téh nya putra Putri Grajati téa nu geus nunggul pinang, dikantun ku ibu-rama jeung sadérék. Tengah peuting keur sumedeng jemplang-jem¬pling, bul anjeunna ngukus, teras ngawur-ngawur kembang kana mariem téa, nyambat ka ibu-ramana bari neda pangapunten tina kalepatanana.

Barang geus bijil pajar, di puncak Gunung Pulasari geus bray-brayan caang, karaos ku anjeunna yén ibu-ramana geus ngahapunten. Plong manahna ngemplong. Teu sakara-kara, mariem kajungjungkeun, meni kawas anu hampan pisan. Ti dinya teras baé mariem téh duanana dicandak, badé disanggakeun ka Sultan.

Barang geus meunang satengah poé angkatna, ngaraos lesu, katam¬bah panas deuih mani morérét. Reg lirén di tengah-tengah leuweung, badé ngareureuhkeun palay heula. Anjeunna nyarandé kana cadas nangtung. Ari mariem di¬tunda di handapeun tangkal kadu.

Kawasna baé mariem téh embungeun ditunda di dinya, der baé ngamuk ngababu¬kan tatangkalan, réréana tangkal kadu; nepi ka bungbang, taya tangkal anu ngari. Lebah dinya nelah nepi ka kiwari disa¬rebut “Kadubungbang”. Geus kitu éta mariem ku anjeunna dicandak, teras angkat deui. Pasosoréna jol sumping ka imah panday, di suku Gunung Karang. Anjeunna mundut ngarereb di dinya.

Peutingna mundut dipanggeulangankeun mariem téa duanana, ambéh gampang ngajingjingna. Isukna bral deui neraskeun lalampahanana, sarta salamet sumping ka karaton Sultan di Banten Girang. Mariemna ku Sultan ditampi, lain dikieuna baé Sultan bingaheunana. Nonoman diperenahkeun sakumaha mistina.

Harita kénéh nonoman téh diréndéngankeun ka Nyi Putri, putra Sultan téa. Der ngayakeun pésta nagara, tujuh poé tujuh peuting. Teu lami ti harita, nonoman téh di¬jungjung lungguh kana bupati Jakarta, sakumaha perjangjian téa. Ngaheuyeuk dayeuh ngolah nagara, disarengan ku garwana.

Mariem anu hiji dicandak ka Jakarta, nya nu ayeuna disebut si Jagur téa, nu sok diparunjung, dipuja-puja, dianggap karamat. Anu kiwari mah cenah, jadi salasahiji pangeusi Musieum Nasional di Jakarta. Ari anu hiji deui ayana di Karangantu, Kampung Pamayangan, di sisi Walungan Cibanten.

Minangka pangéling-ngéling ka Ki Panday nu mangnyieunkeun geulang pangjingjingan mariem téa, urut lem¬burna dingaranan “Panday Gelang”. Kaayeunakeun robah sesebutanana jadi Pandéglang, dipalar gampang nyebutna. Kitu sasakalana téh cenah. Wallahu'alam.

(Budi Rahayu Tamsyah)

SASAKALA RAWABENING

Di Jakarta Kidul aya hiji tempat,
anu ayeuna katelah Rawa Bening.
Anu matak dingaranan kitu,
lantaran baheulana rawa atawa ranca.
Éta ranca téh caina canémbrang hérang,
anu ku urang Batawi mah disebut “bening”.
Nya nelah baé ngaranna Rawa Bening.
Nurutkeun sasakala mah, dongéngna kieu:

Baheula, baheula gé baheula pisan,
di dinya téh mangrupa pakampungan.
Imahna loba, jelemana ogé gegek deuih.
Ari pacabakan sapopoéna,
umumna kana ngolah tatanén.
Jelemana masih kénéh palercaya
kana sabangsaning lelembut jeung karuhun,
masih kénéh ngagem kapercayaan buhun.

Unggal taun jelema di éta lembur,
sok ngayakeun sidekah bumi.
Maksudna minangka rasa sukur
yén maranéhna geus dibéré kasalametan.
Lamun henteu ngayakeun sidekah bumi,
cenah sok aya matakna keur urang lembur.
Sok aya baé mamalana keur saréréa,
saperti caah atawa datang rupa-rupa kasakit.

Kacarita dina waktu sidekah bumi,
sakumaha kabiasaan urang dinya,
sakur lalaki anu jagjag indit ka leuweung,
moro sato gedé ngarah dagingna,
da sangu mah moal kakurangan,
lantaran taun éta panénna mucekil.
Éta daging rupa-rupa sasatoan téh,
dijieun kadaharan keur sidekah bumi téa.

Bring atuh kabéh lalaki indit ka leuweung,
mawa rupa-rupa pakarang keur moro.
Aya anu mawa tumbak jeung kuli.
Aya anu mawa gobang panjang.
Aya anu ngan ukur mawa awi sateukteuk,
congona diseukeutan saperti bamboo runcing.
Geus puguh ari bedog mah,
kabéh ogé mawa disorén na cangkéngna.

Ti subuh nepi ka tengah poé,
maranéhna aya di leuweung,
henteu manggihan sato hiji-hiji acan.
Henteu banténg, henteu uncal,
henteu manggih mencek-mencek acan.
Padahal biasana mah di dinya téh
kawilang loba sasatoanana.
Malah banténg ogé tingdarangong.

Bari kacida haréraneunana,
maranéhna ngariuhan handapeun kiara,
lantaran geus ngarasa capé jeung panas.
Aya anu nyarandé kana canir,
aya ogé anu dariuk dina akar.
Sawaréh deui gogoléran dina jukut,
malah aya anu nepi ka nundutan sagala.
Bawaning ku lunges jeung hareudang.

Aya salahsaurang nu hayangeun nyeupah,
da baheula mah biasa lalaki nyeupah téh.
Pék meulah jambé ku bedog dina akar.
Jambéna beulah ngajadi dua,
ari bedogna téa keuna akar,
cer baé tina akar téh bijil getih.
Lain geutah anu bijil tina akar téh,
tapi ieu mah getih tur rupana ogé beureum.

Ari ku manéhna disidik-sidik,
horéng akar téh bet sisitan.
Sarta teu kungsi lila nguliat lalaunan.
Ari dilieuk ka tebéh luhur,
sihoréng oray sanca gedé pisan,
aya meureun sagedé catang kalapa mah.
Sungutna calangap, huntuna ranggéténg,
létahna anu nyagak elél-elélan.

Gancang baé atuh jelema téh pahibut.
Aya anu ngadék, aya anu numbak,
aya anu ngagebugan ku paneunggeul.
Atuh henteu kungsi lila ogé,
oray téh geus ngalonjor dina taneuh.
Dagingna padangarecah ku saréréa,
tuluy dibarawa balik ka imahna.
Baralikan bari saruka bungah.

Ari daratang ka lemburna,
jelema-jelema téh pak-pik-pek,
ngolahkeun daging oray téa.
Sawaréh diangeun, sawaréh ditumpeng,
sawaréh deui dipanggang ditiiran.
Maksudna keur sidekah bumi téa.
Keun baé ku daging oray ogé cenah,
da sarua ieuh daging-daging kénéh.

Kacarita oray sanca anu tadi,
sihoréng lain oray sanca samanéa,
tapi oray sanca anu keur tapa.
Barang jasadna geus paéh,
sukmana salin jinis jadi budak buncir,
tapi saurang ogé taya nu nyahoeun.
Éta budak buncir téh awakna hideung,
beuteungna bureuteu kawas nu cacingeun.

Sup budak buncir téh ka jero lembur,
tuluy ngadatangan ka jelema-jelema,
anu harita keur popolah daging oray.
Budak buncir ménta dahar,
tapi saurang ogé euweuh anu méré,
lantaran urang dinya mah maredit,
tara daék tutulung ka nu keur butuh,
tara daék tatalang ka nu keur susah.

Tina banget peurih beuteung,
éta budak buncir leumpangna jajarigjeugan.
Tepi baé ka hiji imah anu nenggang,
ari anu boga imah téh nini-nini.
Nénjo kaayaan budak buncir kitu,
nini-nini téh karunyaeun pisan.
Tuluy baé budak buncir téh dibéré dahar.
Dahar saaya-saaya baé,
kawantu nini-nini téh lain jalma aya.

Sanggeus rérés daharna,
budak buncir téh hayang mulang tarima,
pok baé ngomong ka nini-nini téa,
“Nini, ingetkeun omongan kuring nya.
Lamun engké aya bancang pakéwuh,
Nini kudu buru-buru mawa pangarih,
ti dinya indit ka saung lisung,
sangkan Nini bisa salamet.”

Ti dinya budak buncir téh indit,
balik deui ka lembur anu rék sidekah bumi.
Manéhna nyampeurkeun ka barudak,
anu keur arulin bari ngambéng kadaharan,
rupa-rupa kadaharan tina daging oray téa.
Aya anu ngambéng panggangna,
aya anu ngambéng goréngna atawa paisna,
aya ogé anu ngambéng cobékna.

Pok budak buncir téh ngomong,
“Ka darieu barudak, tarénjokeun uing.
Uing rék nancebkeun nyéré dina taneuh.
Uing hayang nyaho saha anu bedas,
nyaéta anu bisa nyabut ieu nyéré.”
Budak buncir ngomong kituna téh,
bari terus nancebkeun nyéré dina taneuh.

Barudak anu keur arulin saleuseurian,
sabab maranéhna nyaraho,
yén nyabut nyéré téh pagawéan énténg.
Henteu kudu maké tanaga gedé.
Salahsaurang budak ngomong kieu,
“Ku uing éta nyéré rék dicabut,
ngan lamun éta nyéré geus kacabut,
manék rék dicabok ku uing.”

Ngadéngé omongan kitu,
budak buncir némbal semu nangtang,
“Pék tah lamun nyéré kacabut,
uing cabokan ku saréréa.
Ngan lamun henteu kacabut,
kadaharan anu aya di maranéh,
kudu dibikeun kabéh ka uing.”
Ngadéngé omongan budak buncir kitu,
barudak téh kabéh ogé saleuseurian.

Aya hiji budak anu peupeuleukeuk,
awakna ogé panggedéna di antara nu séjén.
Manéhna ngajago pisan,
nyabut nyéré ku leungeun kénca.
Nyéré henteu kacabut.
Ku dua leungeun, henteu kacabut.
Nepi ka dugang-duging luut-léét késang,
malah nepi ka prat-prét-prot hitut sagala,
nyéré téh henteu onggét-onggét acan.

Ahirna éta budak téh nyerah,
gancang eureun nyabut nyéréna,
bari balaham-béléhém semu éra.
Dagingna dipénta ku budak buncir,
henteu bisa ngorétkeun.
“Pék tah bisi aya anu rék nyabut deui,
pilakadar ogé nyéré piraku hésé.
Perjangjianana mah saperti tadi baé,”
ceuk budak buncir ka barudak séjénna.

Budak anu séjén baganti,
nyoba-nyoba nyabut nyéré,
tapi kabéh ogé taya nu bisaeun.
Malah henteu onggét-onggét acan.
Barudak téh kadaruhungeun.
jaba ngarasa éra ku budak buncir,
lantaran tadi geus nyacampah,
jaba kadaharan lapur deuih,
kabéh dipénta ku budak buncir.

Budak buncir kacida bungahna,
henteu kungsi ay anu nyabok,
malah meunang pirang-pirang kadaharan,
tangka ranggém kénca katuhu.
Ras budak buncir inget ka nini-nini,
anu tadi méré dahar ka manéhna.
Kadaharan téh dibikeun sawaréh ka nini-nini,
sawaréh deui didahar ku sorangan,
bari diuk andékak hareupeun nyéré téa.

Barudak baralik ka saimahna-saimahna,
aya anu nyarita ka kolotna,
aya ogé anu nyarita ka lanceukna,
aya ogé anu ngarita ka tatanggana.
Nyaritakeun kaanéhan nyéré,
anu dirancebkeun ku budak buncir.
Sanajan ngan saukur nyéré biasa,
tapi hésé pisan dicabutna,
malah henteu bisa onggét-onggét acan.

Béja pabéja-béja, béja dibéjakeun deui.
Antukna sapangeusi lembur nyaho.
Kabéh ngarasa panasaran,
bring baé atuh nyampeurkeun budak buncir,
teu sirikna kabéh pangeusi lembur tamplok.
Geus puguh lalaki anu jagjag waringkas mah,
salian ti panasaran téh bari aya karep séjén,
nyaéta hayang ngawarah budak buncir,
anu geus ngarebut kadaharan barudakna.

Datang ka tempat anu dijugjug,
kasampak budak buncir keur diuk,
nyarandé kana tangkal kalapa,
bari ngusapan beuteungna anu bucitreuk.
Diukna nyanghareupan nyéré anu ahéng téa.
Budak buncir henteu kagét henteu reuwas,
kadatangan jalma anu sakitu lobana,
lantaran geus disangka ti saméméhna.

Teu lila, torojol lalaki tengah tuwuh,
anu dianggap kokolot di éta lembur.
Pok éta kokolot téh ngomong,
“Hé, Budak Buncir, mana nyéré,
anu majar ceuk barudak anéh téh?”
“Tah, éta aya di hareupeun manéh,”
ceuk budak buncir bari angger diuk,
ngomongna siga ka sasamana baé.

Mireungeuh paripolah budak buncir kitu,
kokolot lembur rada nyeuneu ogé,
beungeutna tangka euceuy lantaran ambek.
“Ieu ku aing nyéré rék dicabut!” cenah.
“Hég baé ari manéh bisa mah!”
“Lamun ieu nyéré kacabut sia dicabok ku aing!”
“Hég baé ari bisa kacabut mah!”
“Dicabok ku saréréa, ku jelema salembur!”
“Hég baé, uing mah henteu sieun!”
Budak buncir ngomongna angger teugeug.

Pok budak buncir ngomong deui,
“Ngan lamun henteu bisa kacabut,
kabéh daging jeung kadaharan séjénna,
anu aya di manéh kudu dibikeun ka uing!”
Ngarasa ditangtang jeung dihina basa,
kokolot lembur buru-buru nyabut nyéré.
Tangka dugang-duging jeung boborot késang.
Boro-boro kacabut, teu onggét-onggét acan.
Ahirna mah kokolot lembur boboléh.

Kabéh anu narénjokeun ngarasa panasaran,
pangpangna mah lalaki anu jagjag waringkas.
Saurang-saurang maju rék nyabut nyéré.
Hasilna sarua jeung nu enggeus-enggeus,
euweuh anu bisaeun nyabut nyéré,
malah loba anu kawiwirangan.
Aya anu nepi ka dut-dut hitut,
aya anu nepi ka wér-wér kiih.
Teu saeutik anu ngajengkang béak tanaga.

Kabéh sapangeusi lembur tingharuleng.
Kumaha carana nyabut éta nyéré,
sabab lamun euweuh nu bisa nyabut,
kabéh bakal karurugian.
Daging jeung sakabéh kadaharan,
anu diajangkeun keur sidekah bumi,
kudu dipasrahkeun ka budak buncir.
Atuh meureun moal jadi sidekah bumi téh.

Keur tingharuleng kitu,
torojol aya jajaka jangkung badag,
kawéntar tukang gelut tukang jogol.
Tong boronong jogol jeung jelema,
dalah jogol jeung banténg ogé,
can kabéjakeun kungsi kawiwirangan.
Dagal-digil jeung bedegul,
peupeuteuyanana ogé beberihalan,
bitisna deuih babalingbingan.

Nénjo jajaka anu anyar datang,
kabéh sapangeusi lembur surak,
surak bakating ku bungah.
Pangrasana bakal aya anu bisa ngajait
tina karurugian jeung wiwirang.
Piraku cenah jelema salembur,
bisa kadéséh ku budak buncir hiji.

Éta jajaka anu anyar datang téh,
anu keur meujeuhna buta tulang buta daging,
terus singkil bari rada gumasép.
Boga rasa pangbedasna pangrongkahna.
Pék nyabut nyéré hareupeun budak buncir.
Sakali, dua kali, nepi ka puluhan kalina,
nyéré angger henteu bisa kacabut.
Tungtungna waléh baé teu sanggup,
tanagana geus méh beak.

Kabéh jelema tingharuleng deui.
Tuluy tingharéwos jeung padabaturna.
Néangan akal satékah polah,
sangkan henteu kudu nedunan jangji,
wantuning kabéh pangeusi lembur téh,
jelema korét jeung kawéntar tukang licik.
Maranéhna embung karoroncodan,
daging jeung sakabéh kadaharanana,
kapimilik ku batur nyaéta ku budak buncir.

Pok wé kokolot lembur téh ngomong,
“Ayeuna mah kieu baé,
saréréa kudu sapuk jeung uing.
Éta nyéré ditancebkeun ku budak buncir,
jadi kudu dicabut deui ku budak buncir.
Lamun éta nyéré henteu kacabut,
urang saréréa henteu kudu masrahkeun
daging jeung kadaharan ka budak buncir.”
Kabéh sapuk kana omongan kokolot lembur.

Ngadéngé caritaan kokolot lembur kitu,
budak buncir ngahuleng sajongjongan.
Ku manéhna kahartieun, éta téh siasat.
Sanajan éta nyéré kacabut ogé ku manéhna,
urang lembur can tangtu nohonan jangjina.
Sarta lamun geus bisa kacabut,
tangtu bakal aya paméntana anu séjén.
Bisa jadi paménta anu pamohalan pisan.

Sanggeus mikir kitu, budak buncir ngomong,
pokna, “Heug, ieu nyéré ku uing rék dicabut.
Uing nyaho maranéh kabéh bakal jalir jangji,
lantaran boga sipat hawek jeung licik.
Ngan lamun ieu nyéré geus kacabut,
maranéh kabéh bakal musna,
minangka hukuman jelema-jelema,
anu hawek jeung sok ngalicikan ka batur.
Ngan saurang di lembur ieu nu bakal salamet.”

Barang éta nyéré dicabut ku budak buncir,
cer baé cai mancer tina urutna,
beuki lila beuki ngagedéan,
sarta tuluy leb-leban minuhan lembur.
Antukna éta lembur téh jadi situ.
Jelema katut imah-imahna kabéh kakelem.
Ari budak buncir téa mah,
les baé ngaleungit lir anu diteureuy lemah.

Ngan nini-nini saurang anu salamet téh,
anu diingetan ku budak buncir téa.
Barang ngadéngé nu tinggorowok,
nini-nini mawa pangarih ti dapur,
terus lumpat ka saung lisung.
Manéhna tumpak lisung dina cai,
ngaboséh ku pangaruh,
salamet henteu kakelem ku cai.

Saurang ogé taya nu nyaho,
geus sabaraha lilana éta kajadian téh,
tangtuna ogé mangratus-ratus taun.
Éta situ téh lila-lila jadi déét,
anu disebut ranca atawa rawa.
Ku lantaran caina kacida hérangna,
anu ku urang Batawi mah disebut “bening”,
nya katelah baé ngaranna Rawa Bening.

Kiwari mah Rawa Bening téh,
geus jadi deui lembur anu kacida gegekna.
Malah geus jadi dayeuh anu kawilang ramé.
Imahna ogé geus lain imah panggung deui,
teu saeutik gedong-gedong anu jarangkung.
Sanajan kitu, méh unggal taun sok jadi situ,
lantaran kakelem ku cai cacaahan ti girang,
komo lamun usum ngijih anu pohara mah.

(Budi Rahayu Tamsyah)

SASAKALA GUNUNG GUNTUR

Di wewengkon Kabupatén Garut,
aya gunung anu kawilang gedé,
ngaranna Gunung Guntur.
Baheulana mah éta gunung téh
ngaranna Gunung Kutu.
Teu jauh ti dinya, aya gunung leutik.
Anu katelahna Gunung Putri.
Éta téh aya sasakalana.

Baheula pisan di dinya téh
aya hiji karajaan kawilang gedé,
ngaranna Karajaan Timbanganten.
Ari puseur dayeuhna di Korobokan,
henteu jauh ti Gunung Kutu.
Pacabakan rahayatna ngandelkeun
tina rupa-rupa tatanén.
Henteu ari medah-meduh mah,
ngan tara kabéjakeun kakurangan dahareun.

Harita anu jadi raja di Timbanganten téh
nyaéta Sunan Rangga Lawé.
Kacida dipikaasihna ku rahayatna,
lantaran kacida merhatikeunana
kana kahirupan sakabéh rahayatna.
Naon baé kahayang rahayatna,
lamun éta hadé pikeun maranéhna,
pasti ditedunan kalawan daria.

Sunan Rangga Lawé téh
kagungan sadérék istri hiji.
Jenenganana Maharaja Inten Déwata.
Raka Sunan Rangga Lawé saibu-sarama.
Tapi, anjeunna teu kersaeun calik di nagara,
kersana palay mi¬kampungan baé,
diiring ku pangatikna lalaki
anu umurna kolot pisan,
nga¬ranna Batara Rambut Putih.

Kacaritakeun dina hiji mangsa,
nagara katarajang halodo panjang,
nepi ka rahayatna kakurangan cai.
Tong boroning keur pepelakan,
dalah keur pangabutuh sapopoé ogé,
cai téh kacida héséna.
Mangkaning kabéh ogé nyaho,
cai téh pangabutuh anu kacida pentingna.

Pikeun ngungkulan éta masalah,
taya deui jalanna anu kaerong ku Raja,
iwal ti kudu nyieun situ.
Éta situ baris gedé mangpaatna.
Lain baé keur sasadian cai
dina mangsa tigerat saperti harita,
tapi bisa dipaké nyaian tempat-tempat
anu angar lantaran kurang cai,
nepi ka bisa dijieun sawah-sawah anyar.

Ngan di mana tempatna?
Tuluy baé Sunan Rangga Lawé
ngeprik paramantri jeung ponggawa lianna,
sangkan néangan tempat pisitueun.
Tempatna kudu anu hadé.
Nyaéta anu henteu bangga ngabendungna,
sarta lamun geus jadi situ,
caina bisa dipaké ku sakuliah nagara.

Nepi ka dina hiji waktu,
Sunan Rangga Lawé keur magelaran,
dideuheusan ku paramantri, ponggawa,
katut abdi-abdina kabéh.
Pok Patih unjukan ka Kangjeng Sunan,
“Abdi mendak pisitueun, teu kinten saéna.
Ku émutan, upami di dinya disamel situ,
tiasa nyaian ka sakuliah nagara,
sareng tegalan anu upluk-aplak,
tiasa didamel sawah-sawah anyar.”

Sunan Rangga Lawé kalintang bingahna,
ngadangu piunjuk Patih kitu téh.
Pok mariksa, “Di mana, Ki Patih,
tempat anu hadé keur pisitueun téh?”
Patih ngawalon, “Di hiji léngkob,
anu aya di wewengkon Gunung Kutu.
Dupi anu kagungan pisitueun téh,
raka Kangjeng Sunan ku anjeun,
Maharaja Inten Déwata.”

Sunan Rangga Lawé ngadawuh,
“Gampang ari kitu mah.”
Lajeng miwarang hiji mantri,
dawuhanana, “Manéh ayeuna pi¬san
kudu indit ngadeuheus ka Aceuk,
dipiwarang ku aing mundut éta pisitueun,
badé ditambak dijieun situ,
sabab baris réa pihasil¬eunana.
Los manéh geura leumpang!”

Gancangna éta mantri teu talangké deui,
harita kénéh ogé mundur ti payuneun ratu,
leumpang gagancangan,
ngajugjug ka bumi Maharaja Inten Déwata.
Teu lila ogé geus nepi ka nu dijugjug.
Sadatang-datang cong mantri nyembah,
bari gék diuk mando ta’dim.

Ku Maharaja Inten Déwata geuwat dipariksa,
saurna, “Dipiwa¬rang naon ku gusti manéh?”
Mantri unjukan, “Abdi gusti sadaya-daya,
didawuhan ku rai gusti, dawuhana¬na,
manawi aya lunturing panggalih dampal gusti,
éta pisitueun di¬pundut, badé didamel situ.
Margi saurna, baris seueur mangpaatna.”

Maharaja Inten Déwata ngalahir,
lahiranana, “Unjukkeun ka gusti manéh,
éta pisitueun hamo dihaturkeun,
sabab aing euweuh deui nya kabetah,
lian ti di tempat ieu pisan.
Lamun éta léngkob dijieun situ,
atuh meureun lembur aing kakeueum.
Los Mantri, manéh geura balik!”

Ti dinya mantri tuluy mulang.
Barang datang ka nagara,
tuluy diunjukkeun sadayana,
sadawuhan Maharaja Inten Déwata.
Dawuhan Sunan Rangga Lawé,
“Kajeun ari teu dipaparinkeun mah,
urang néangan deui wé tempat séjén,
sugan manggih anu leuwih alus.”

Bur-ber anu néangan pisitueun,
tapi weléh taya anu manggih.
Malah lila-lila mah,
jul-jol rahayat anu ngadeuheusan,
unjukan ka Sultan Rangga Lawé,
nyuhunkeun énggal éta léngkob
ditambak didamel situ.
Supaya rahayatna henteu hésé cai,
sarta bisa nyieun sawah-sawah anyar.

Kacarios Sunan Rangga Lawé
tos dua tilu kali miwarangan
mundut éta pisitueun,
tapi weléh waé teu dipaparinkeun baé
ku rakana, nyaéta Maharaja Inten Déwata.
Sunan Rangga Lawé henteu iasa maksa,
tina ngaraos ajrih ka raka.

Dina hiji waktu aya mantripan unjukan,
mantri pangkolotna di éta magara.
Piunjukna, “Awon teu kapiunjuk,
wiréh abdi gusti ngaraos héran
ku manah dampal gusti,
sapertos anu teu miwelas ¬miasih
ka abdi-abdi anu laksa réwu,
dugi ka ajrih ku raka istri.”

Sunan Rangga Lawé ngajenghok,
pok sasauran, “Na kumaha kitu, Mantri?”
Pok mantri neruskeun piunjukna,
“Bawiraos abdi gusti, danget ieu dampal gusti
nu jumeneng ratu di Timbanganten téh.
Ku émutan abdi gusti, sakersa dam¬pal gusti
henteu kénging dihalang-halang ku nu sanés,
sanaos ku tuang raka Maharaja Inten Déwata.
Mar¬gi upami kitu, atuh di Timbanganten téh
aya ratu dua: hiji istri, hiji pameget.”

Ngadangu piunjuk mantri,
Sunan Rangga Lawé kacida benduna,
ngaraos yén enya sapihatur mantri.
Lajeng ngadawuh ka Patih,
“Ayeuna kumpulkeun abdi-abdi kabéh,
sarta kudu mara¬wa pacul, linggis,
jeung sapuratina parabot nu rék nyieun situ.
Poé ieu kénéh urang tambak!”

Sanggeus meunang dawuhan ti ratu kitu,
breng atuh rahayat arindit ka pisitueun.
Jalma datang ti suklakna ti siklukna,
maranggul pacung, ngajingjing linggis,
katut parabot lianna keur ngali taneuh.
Komo anu ngadéngé sorangan dawuhan raja,
dalah anu harita ngadéngé béjana ogé,
indit nuturkeun anu ngabrul,
ngaleut ngeungkeut ngabandaleut.

Sunan Rangga Lawé ogé angkat,
diiring ku mantri sareng paraponggawa.
Barang sumping ka pisitueun téa,
teras ngadamel pasanggrahan di dinya.
Margi émutanana ngadamel bendungan téh,
sanés padamelan sapoé jadi.
Réngsé ngadamel pasanggrahan,
pok sasauran, “Prak atuh geura digarawé!
Ambéh téréh anggeus, téréh kaala hasilna!”

Breng atuh rahayat digarawé saregut naker.
Unggal poé digarawé ti isuk-isuk nepi ka soré.
Keur mah ngéstokeun timbalan raja,
katambah-tambah lain keur kapentingan batur,
tapi keur kapentingan maranéhna sorangan.
Teu sirikna kabéh sanagara ubyag,
nyarieun tambakan keur pisitueun.
Capé gawé geus dianggap jamakna,
sabab inget kana hasilna mun situ réngsé.

Sanggeus aya kana puluh poéna,
tambakan téh réngsé ngalingkung léngkob.
Teu sabaraha lilana deui ti harita,
situ téh geus léb-léban pinuh,
caina lébér ngamprah ke lembur-lembur.
Sakumna rahayat saruka bungah.
Ubyag deui digarawé poho di kacapé,
nyieunan sawah-sawah anyar.
Tegal angar anu legana upluk-aplak,
jaradi sawah anu teu kakurangan cai.

Tapi kaayaan anu sarupa kitu téh,
kanggo Maharaja Inten Déwata mah
matak ngenes kana manahna.
Anjeunna kagungan anggapan,
yén raina parantos metakeun kateuadilan,
milampah panganggo sawenang-wenang.
Ngabendung léngkob cangkingan anjeunna,
bari henteu aya widi ti nu kagungan.
Manahna peurih, raos digerihan ku hinis.

Ti dinya anjeunna lebet ka bumi,
nyandak kekemben hiji, rak¬sukan hiji,
tuluy angkat ngajugjug ka gunung leutik
anu deu¬keut ka Gunung Kutu
anu ayeuna katelah Gunung Putri,
sabab baheu¬lana dianggo ngarereb
ku Maharaja Inten Déwata.
Disarengan ku pangiringna anu satia,
nyaéta Batara Rambut Putih.

Saparantos Maharaja Inten Déwata ngaso,
lajeng ngada¬wuh ka Batara Rambut Putih,
“Aki ayeuna kudu nyieun jolang ¬keur wadah cai
jeung kudu mawa taneuh sakeupeul,
kula dék nan¬jak ka Gunung Kutu.”
Matur Batara Rambut Putih,
“Badé ngersakeun naon Gusti di ditu?”
Nyaur deui Maharaja Inten Dewata,
“Ah, hayang nyaho baé kaayaanana.”

Teu talangké Batara Rambut Putih
tuluy nyieun jolang gedé
sarta tuluy dieusian cai,
bari mawa taneuh sakeupeul,
ngiring Maharaja Inten Déwata
angkat ka Gunung Kutu.
Sajajalan teu lémék teu nyarék,
bingung nyurahan maksud dununganana.

Sasumpingna ka puncak gunung,
tuluy éta taneuh sakeupeul téh
diawur-awur di luhur gunung
jeung cai anu sajolang téa dibahé¬keun.
Sanggeus cai dibahékeun,
Maharaja Inten Déwata lungsur deui
ti luhur Gunung Kutu ka Gunung Putri.
Batara Rambut Putih hen¬teu tinggal.

Sapada harita kénéh aya kajadian anéh,
panonpoé nu keur meujeuhna mentrang-mentring,
ngadadak kawas anu leungit sinarna.
Tanah Timbanganten jadi poék mongkléng.
Henteu lila kadéngé anu patingjelegur,
datangna ti puncak Gunung Kutu.
Seuneu muntab-muntab hurung mancur,
silalatu tingbelewer ka ditu ka dieu.

Gunung Kutu muncratkeun batu panas,
dibarengan ku hujan lebu nu luar biasa.
Batu panas ninggang ka leuweung,
ger leuweung kahuruan muntab-muntab.
Ninggang ka pilemburan, loba imah anu ajur.
Loba jelama anu misan, patulayah sisi jalan.
Malah di puseur dayeuh gur-ger kahuruan.
Dayeuh Korobokan ruksakna liwat saking.

Jelema anu henteu katinggang,
anu jauh ti Nagara Korobokan,
kalabur ka tempat anu leuwih,
lantaran sieun katinggang ku batu.
Seuneu di Gunung Kutu muntab-muntab,
batu-batu tingbelewer ka luhur,
katénjona burahay jadi seuneu sakuliahna.
Lebu hudeung ngadingding sakuriling bungking.
Beurang peuting salila opat puluh poé.

Jalma-jalma ménak-kuring
kacida pisan sarusah¬eunana,
lantaran katarajang bahla anu sakitu gedéna.
Dina jero opat puluh poé opat puluh peuting
henteu ngingetkeun kana salamet,
ingetanana nu araya saperti kiamat baé,
tina ningal bahla anu sakitu poharana,
anu sakitu gedé karuksakanana.

Dina waktu kajadian kitu,
rahayat anu henteu katinggang urug,
kalaburna téh paburantak baé,
aya nu ngétan, aya nu ngulon,
anu ngalér, anu ngidul.
Geus henteu ngingetkeun kana banda,
henteu inget kana rajakayana,
kalabur ka tempat-tempat nu jarauh,
dapon dirina bisa salamet.

Aya anu kabur ka Bandung,
ka Sumedang jeung ka Karawang,
anu ka Tasik ogé teu kurang-kurang.
Malah dina geus pépésna deui ogé,
loba pisan anu teu baralik deui,
ka tempat asalna di Kotobokan,
tuluy baé ngalumbara di dinya,
nepi ka turun tumurun ka anak-incu.

Sunan Rangga Lawé geus ngaraos
yén pangna salirana katarajang balai
anu sakitu poharana téh,
tangtu pisan lantaran ti ra¬kana,
ti Maharaja Inten Déwata.
Lajeng jengkar ti Dayeuh Korobokan,
kersana rék nyungsi rakana,
ngajugjug ka Gunung Kutu.

Teu lami katingali ku anjeunna,
Maharaja Inten Dewata keur ngadeg dina batu.
Sunan Rangga Lawé gagancangan muru rakana.
Sanggeus patepang sareng rakana,
Sunan Rangga Lawé ngarawu sampéan rakana,
pok sasauran bari nangis lungas-lengis,
“Aceuk, abdi mundut dihapunten
tina sagala kelelepatan sareng kaluluputan.
Rumaos abdi anu kirang tata kirang titi.”

Tuluy dihampura ku Maharaja Inten Déwata.
Tanda yén geus dihampura,
seuneu nu keur hurung ngabéla-béla téh
bet dadak sakala pes pareum.
Kitu deui sora nu patingbeledug jep répéh.
Batu nu cara hujan datangna ti gunung,
les leungit kabéh, musna teu sakara-kara.
Sunan Rangga Lawé matur ka rakana,
“Sumangga Aceuk, ayeuna mah
urang mulih baé ka nagara.”

Maharaja Inten Déwata nyaur,
“Aceuk mo balik deui ka nagara.
Deuk nurutkeun kahayang ati waé,
jeung baring supagi upama ieu gunung
jadi deui cara kieu petana,
sambat baé ngaran Aceuk
jeung ngaran Aki Batara Rambut Putih,
salamet mo aya kitu-kieu.”

Maharaja Inten Déwata,
kitu deui Batara Rambut Putih,
sanggeus sasauran kitu les musna
ti payuneun Sunan Rangga Lawé.
Leungit tanpa lebih, ilang tanpa karana.
Henteu kacaritakeun ka mana angkatna,
atawa di mana calikna.

Ti harita Gunung Kutu dilandi ngaranna,
sawaréh aya nu nyebut Gunung Agung,
sawaréh deui aya nu nyebut Gunung Guntur.
Ari gunung anu leutik,
urut Sunan Rangga Lawé tobat ka rakana téa,
nelah nepi ka ayeuna Gunung Putri.
Ari situ anu didamel ku Sunan Rangga Lawé
katelah Situ Taman di Timbanganten.

Saujaring carita,
jalma anu paéh mangsa harita,
boh anu katinggang ku batu,
boh anu kaurugan ku taneuh atawa keusik,
jeung anu kaléléd ku lahar panas,
réana aya sawelas rébu;
ari rupa sato héwan tujuh réwu.

Ari Dayeuh Korobokan
jeung kampung-kampungna,
anu kaurug¬an ku taneuh jeung ku batu,
ayeuna katelah Tegalurug.
Ari Nagara Timbanganten
nya dipindahkeun ka Tarogong, Garut.
Éta nagara pusaka ti jaman baheula.
Sakitu dongéngna Gunung Kutu
nu matak seuneuan nepi ka ayeuna.

(Budi Rahayu Tamsyah)

SASAKALA MAUNG PANJALU

Kocapkeun di Karajaan Majapait,
Prabu Brawijaya anu ngaheuyeuk éta nagara,
keur anteng neuteup bulan purnama.
Nginget-nginget kajadian mangsa ka tukang,
kajadian anu ngabengkahkeun dua karajaan,
Karajaan Majapait jeung Karajaan Pajajaran.
Kajadianana mémang geus lila pisan,
geus kaliwat sapuluh kitu taun ka tukang.
Nyaéta kajadian anu katelah Perang Bubat.

Timbul niat anu luhung dina manahna.
Niat pikeun nyambungkeun deui duduluran,
anu kungsi kapegat ku rasa ceuceub.
Sabab dihenteu-henteu ogé,
upama dijujut ka puhu mah,
Raja Majapait jeung Raja Pajajaran téh,
ti karuhunna mah tunggal sakocoran.
Carana mah bisa ngaliwatan pertikahan.
Kabeneran Prabu Brawijaya lalagasan kénéh.

Sang Prabu Brawijaya énggal nyaur Patih.
Barabat atuh nyaritakeun pamaksudanana,
nyaéta ngalamar putri Karajaan Pajajaran,
anu geulis Putri Kencana Rarang.
Tujuanana, taya lian pikeun nyambungkeun
tali silaturahmi anu kungsi pegat pisan.
“Kasalahan karuhun urang baheula,
henteu hadé lamun akibatna terus dikukut,
sarta henteu perlu diwariskeun ka anak-incu.”
Patih sapuk kana pamaksudan Sang Prabu.

Poé éta kénéh Patih tatan-tatan,
ngumpulkeun balad sarta nyadiakeun bekel,
pikeun indit ngajugjug ka Karajaan Pajajaran.
Éta rombongan diluluguan ku hiji Mantri.
Dina waktu anu geus ditangtukeun,
éta rombongan utusan Majapait téh,
indit ninggalkeun nagarana maju ngulon.
Lalampahan anu henteu gampang,
lantaran nyorang leuweung geledegan.

Kacaturkeun éta rombongan utusan téh,
geus tepi baé ka puseur dayeuh Nagara Pajajaran,
anu perenahna di Dayeuh Kawali.
Utusan Majapait meunang pangbagéa anu hadé,
boh ti rahayat Pajajaran, boh ti Raja Pajajaran.
Mantri anu jadi kokolot utusan Majapait,
masrahkeun surat ti Prabu Brawijaya,
unggelna seja ngalamar Putri Kencana Rarang,
bari sakantenan maheutkeun deui tali silaturahmi,
antara Karajaan Majapait jeung Pajajaran.

Raja Pajajaran nampi éta lamaran,
ngingetkeun kana niat luhung Raja Majapait.
Ajakan pikeun hirup sauyunan,
mémang kudu ditarima kalawan jembar.
Manakomo, Sang Prabu Brawijaya téh
yuswana teu sabaraha géséh sareng Nyi Putri.
Tumut kana kapalay sepuhna,
Nyi Putri ogé kersa dipihukum ku Raja Majapait.
Malah harita kénéh ogé ditangtukeun waktuna.
Wanci anu mustari pikeun jatukrami.

Dina waktu anu geus ditangtukeun,
Sang Prabu Brawijaya sareng rombonganana,
angkat ka Pajajaran kanggo réndéngan.
Sadugina ka Pajajaran, teras baé diréndéngankeun
nyandingkeun kembang Pajajaran Kencana Rarang.
Munggah nurub cupu, nu kasép sareng nu geulis.
Der atuh ngayakeun pésta kacida raména.
Pésta nagara tujuh poé tujuh peuting.
Sagala tatabeuhan ngageder taya reureuhna,
lir anu némbongkeun kabungah nyacapkeun kasono.

Sanggeus réngsé pésta jeung sukan-sukan,
Putri Kencana Rarang dicandak ka Majapait.
Ngiring ka ingkang carogé ngaheuyeuk dayeuh.
Rumah tanggana éstuning reugreug pageuh,
ditilaman ku kanyaah dipupuk ku kadeudeuh.
Sawatara bulan ti harita Putri Kencana Rarang
wawartos ka carogéna yén anjeunna ngandeg.
Sang Prabu Brawijaya kalintang suka manahna.

Nalika bobotna badé majeng ka salapan sasih,
bet jorojoy wé dina manah Nyi Putri,
aya kapalay nyelang mulih ka Pajajaran,
ku margi palay babar di bali geusanna ngajadi,
disakaikeun ku ibu-ramana katut kadang wargi.
Kawitna mah ku Sang Prabu teu kawidian.
Komo deui Nyi Putri dina kaayaan bobot,
anu ceuk itungan indung beurang mah,
moal dugi ka sasasih ogé orok baris medal.

Nanging ku margi Nyi Putri keukeuh,
sareng nyariosna dibarung ku merebey mili,
ahirna mah Sang Prabu téh léah manahna.
“Mangga atuh ari Rai maksa angkat mah.
Mung hapunten, Engkang teu tiasa ngajajapkeun,
ku margi nuju pameng mayunan nagara,”
saur Sang Prabu Brawijaya.
Anjeunna ngutus hiji Mantri kapetengan,
kanggo ngajajapkeun Nyi Putri ka Pajajaran.

Sanggeus bekel katut parapangiringna sadia,
bring atuh rombongan Putri Kencana Rarang
angkat ti Majapait seja ngajugjug ka Pajajaran.
Angkat nyacat nyorang leuweung geledegan,
mipir-mipir pasir mapay-mapay jungkrang.
Nyi Putri angkatna ditandu kana joli.
Diaping ku Mantri katut paraponggawa.
Sanaos kedah nyorang jalan rarumpil,
Nyi Putri katingal paromanna bear marahmay,
ku margi badé tepang sareng ibu-ramana.

Sanggeus sababaraha puluh poé lumampah,
rombongan Nyi Putri anjog ka hiji tempat,
di suku Gunung Sawal, kuloneun Ciamis ayeuna.
Nyi Putri ngaraos nahnay sareng lalesu.
Sering karaos patuangan sapertos nu badé babar.
Terus baé pupuhu rombongan téh paparéntah,
supaya rombongan eureun di dinya,
sarta nyieun sasaungan pikeun Nyi Putri reureuh,
jeung bisi enya deuih Nyi Putri babar di dinya.

Mantri pupuhu rombongan paparéntah deui,
supaya ngadegkeun wawangunan anu tohaga.
Sabab Ki Mantri ningali galagat Nyi Putri,
kana bakal lami reureuhna di dinya.
Pikeun nyieun éta wawangunan téa,
loba tangkal kai anu rubuh ditaluaran,
anu ku urang wétan mah disebutna “tumbang”.
Éta tempat dingaranan baé Panumbangan.
Kiwari ngaran kacamatan di Ciamis kulon.

Henteu lepat tina panyangka sadayana,
teu lami ti harita Nyi Putri ngalahirkeun.
Orokna kembar sapasang: istri-pameget.
Anu mimiti medal téh orok anu pameget,
anu matak dianggap baé rakana.
Ari anu istri, dianggap raina.
Ari balina dilebetkeun kana pendil,
sarta dikubur di handapeun tangkal kai,
kai badag sarta dahanna ngarampidak.

Saparantos Nyi Putri salirana jagjag,
rombongan neruskeun deui lalampahanana,
ngajugjug ka Kawali, puseur dayeuh Pajajaran.
Sababaraha poé ti harita rombongan geus tepi.
Nyi Putri dibagéakeun ku ibu-ramana,
dibarung ku kabungah anu taya hinggana.
Komo deui ieu mulihna bari nyandak murangkalih,
kembar sapasang anu kasép jeung geulis,
éstu mulus sarta taya kuciwana.

Nyi Putri nyaritakeun lalampahanana,
Ti kawit angkat ti Majapait
dugi ka babarna di Panumbangan.
Mung éta murangkalih anu dua téa,
teu acan dipaparin jenengan.
Saparantos diétang sagala rupina,
éta dua murangkalih dipaparin jenengan
ku éyangna, nyaéta Raja Pajajaran.
Anu pameget jenenganana Bongbang Rarang,
ari anu istri jenenganana Bongbang Kancana.

Éta murangkalih dirorok ku éyangna,
kitu deui ibuna, Kencana Rarang,
henteu mulih deui ka carogéna di Majapait,
nyaéta ka Sang Prabu Brawijaya téa.
Éta dua murangkalih morontod pisan.
Beuki gedé téh beuki témbong cahayana.
Bongbang Rarang kasép lir Déwa Kamajaya.
Bongbang Kancana geulis lir Déwi Ratih.
Kacida pisan dipikanyaahna ku nu jadi éyang,
kawantu putu ti putra istri kameumeut.

Tapi nepi ka umurna nincak rumaja,
éta barudak téh henteu nyahoeun bapa,
lantaran kacida dibunianana ku akina.
Kitu deui sakabéh pangeusi karaton,
diwanti-wanti ulah aya anu nyaritakeun
bapana éta barudak anu aya di Majapait.
Lain ku nanaon, akina kacida risina,
sieun incu anu kacida dipikanyaahna,
indit nepungan bapana di Majapait,
sasatna mah lunta ti Karajaan Pajajaran.

Bongbang Rarang jeung Bongbang Kancana,
panasaran hayang nyaho bapana anu saéstu.
Unggal nanyakeun ka sing saha baé,
jawabanana sarua, bapana téh Raja Pajajaran.
Éta jawaban henteu nyugemakeun haténa.
Sabab ibuna ka Raja Pajajaran téh nyebot Ama,
meureun ka maranéhna téh perenah incu.
Bongbang Rarang jeung Bongbang Kancana,
beuki gedé téh beuki tambah panasaran baé.

Nepi ka hiji mangsa mah,
éta dua budak téh ngadesek hiji emban,
emban kapercayaan ibuna ti bubudak,
supaya ngabéjakeun bapana anu sajati.
Ku lantaran terus diguliksek,
ditanya ku duaan méh unggal usik.
Ahirna éta emban téh éléh déét.
Pok baé atuh ngomong halon,
“Rama Radén téh anu saleresna mah,
Sang Prabu Brawijaya Raja Majapait.”

Ayeuna Bongbang Rarang nyahoeun bapana.
Tangtu wé éta hal téh matak kagét Sang Raja.
Ditanya saha anu méré nyaho?
Bongbang Rarang, kitu deui Bongbang Kancana,
henteu daék betus lantaran inget kana jangjina,
moal ngabéjakeun jalma anu méré nyahona.
Ngan ti harita Bongbang Rarang terus ngurihit,
angkan akina ngidinan pikeun indit ka Majapait.
Tapi Raja Pajajaran henteu ngidinan baé,
lantaran melang bisi kuma onam di jalanna.

Ahirna dina hiji peuting jemplang-jempling,
Bongbang Rarang ngalolos ti karaton,
niatna geus gilig rék indit ka Majapait,
nepungan bapana anu jadi raja di Majapait.
Isukna, sapangeusi karaton ibur,
Bongbang Rarang teu aya di karaton.
Bur-ber anu naréangan ka ditu ka dieu.
Weléh anu ditéanganana henteu kapanggih,
leungit lir anu diteureuy ku poékna bumi.

Kocapkeun adina, Bongbang Kancana,
sanggeus nyaho nu jadi lanceuk ngalolos,
rerencepan nyusul ngalolos ti karaton.
Henteu lila ogé Bongbang Rarang kasusul,
lantaran saméméhna geus pasini jangji,
tepung di hiji tempat anu dirusiahkeun.
Terus atuh duanana neruskeun lalampahan,
maksudna rék ngajugjug ka Majapait,
nepungan bapana anu jadi raja di ditu.

Barang nepi ka hiji tempat,
anu kiwari katelah Panumbangan téa,
Bongbang Larang kacida hanaangna.
Kotéténgan néangan cai ka ditu ka dieu,
weléh henteu manggih.
Bréh baé ningali pendil handapeun tangkal,
ditingali ku Bongbang Larang aya caian,
caina hérang ngagenclang bangun tiis.
Matak uruy nu keur meujeuhna hanaang.

Henteu diengkékeun deui,
cai dina pendil téh ditotor nepi ka béak.
Teuing kumaha mimitina pendil milepas,
blus téh asup kana sirah Bongbang Larang.
Sirah Bongbang Larang seret beuheung,
katutupan ku pendil anu dijieunna tina beusi.
Dicoba dilaan, malah ku duaan, hésé pisan.
Ti dinya Bongbang Larang indit,
leumpangna ditungtun ku Bongbang Kancana,
maksudna rék ménta tulung ka nu lian.

Sakur jalma anu dipéntaan tulung,
euweuh anu bisaeun ngalaan éta pendil.
Ti dinya aya jalma anu ngabéjaan,
sangkan Bongbang Larang dibawa ka dukun,
dukun kaceluk sakti, ngaranna Aki Garahang.
Barang tepung jeung Aki Garahang,
barabat atuh Bongbang Kancana nyaritakeun
lalampahanana ti awal nepi ka ahir.
Ditéték taya nu kaliwat.

Sanggeus ngadéngé caritaan Bongbang Kancana,
pok Aki Garahang ngomong antaré,
“Éta téh pangajaran keur hidep duaan,
yén sagala kalakuan anu henteu diidinan ku kolot,
sok matak aya balukarna anu henteu ngeunah.
Jeung deuih, Ujang, Nyai, ari nginum
notor tina pendil téh kalakuan anu teu hadé.”
Aki Garahang karunyaeun ka Bongbang Larang.
Pokna, “Keun sugan bisa urang akalan ku Aki.”

Sup Aki Garahang ka kamarna,
metakeun tatali paranti ngukus ka karuhun.
Aki Garahang sidakep sinuku tunggal,
neneda pituduh ka Hyang Widi.
Aki Garahang meunang ilapat,
yén éta pendil kudu dibeulah ku kujang pusaka.
Aki Garahang nyokot kujang pusaka,
pék dikadékkeun kana pendil beusi,
teu sakara-kara, pendil bencar sapada harita.

Bongbang Larang jeung Bongbang Kancana,
dititah nganjrek heula di dinya,
ulah wara neruskeun lalampahanana.
Éta dua rumaja téh nurut ka Aki Garahang.
Dina hiji poé, Aki Garahang rék iinditan,
saméméh Aki Garahang indit papadon heula,
sangkan Bongbang Larang Bongbang Kancana,
ulah wani-wani ulin ka Cipangbuangan.
Ari Cibangbuangan téh mangrupa talaga,
anu caina canémbrang hérang.

Abong nonoman keur meujeuhna belekesenteng,
dicaram téh lain nurut, kalah ka panasaran.
Bongbang Larang jeung Bongbangkancana,
siga anu ngahajakeun ulin ka Cibangbuangan.
Bréh ningali cai talaga anu sakitu hérangna,
jorojoy baé lanceukna aya karep hayang kokojayan.
Teu loba carita, gebrus Bongbang Larang ancrub,
terus kokojayan bangun nu ngeunaheun naker.
Bongbang Kancana kabitaeun, brus ka talaga.
Duaan arulin kokojayan sukan-sukan dina cai.

Lila-lila dina saluar awak éta dua nonoman,
barijil bulu belang konéng jeung hideung.
Janggélék baé duanana jadi maung.
Maung lodaya jalu jeung bikang.
Barang duanana saladar kana éta kajadian,
silihrangkul bari ceurik paungku-ungku.
Duanana kaduhung geus ngarempak larangan,
tapi kaduhung ti pandeuri mah taya gunana.

Dua maung kajajadén téh balik deui,
nepi ka pangajrekanana di imah Aki Garahang.
Aki Garahang geus nyampak deui di dinya.
Ges teg baé éta maung téh maung kajajadén,
Bongbang Larang jeung Bongbang Kancana,
anu geus ngadon mandi di Cipangbuangan.
Pok Aki Garahang ngomong bari dareuda,
“Ayeuna mah Aki henteu bisa nulungan,
lantaran hidep duaan geus ngarempak larangan
jeung henteu nurut kana papatah kolot.”

Dua maung kajajadén teu panjang tatanya.
Sanggeus amitan ka Aki Garahang,
duanana neruskeun deui lalampahanana.
Barang meuntas di Walungan Cimuntur,
duanana ampir-ampiran kena ku ajal,
lantaran kajiret ku akar oyong.
Sanggeus leupas tina éta bahaya,
Bongbang Larang kabawa palid
ku Walungan Cimuntur anu caina tarik.

Bongbang Larang kabawa palid ka hilir,
terus kasedot asup kana gawul tataheunan,
nyaéta tangkal kawung anu dibobok tengahna,
tataheunan paranti ngala lauk di walungan.
Untungna baé ditulungan ku hiji patani.
Bongbang Larang katut gawulna,
dihanjatkeun ka darat ku éta patani.
Tuluy éta gawul téh dibeulah ku kampak.
Sakali dua kali, nepi ka puluhan kalian,
tapi gawul téh teu daék beulah baé.

Ku lantaran geus ngarasa taak,
Bongbang Larang dibawa ka Raja Panjalu,
anu harita mah linggihna di Dayeuhluhur.
Bongbang Kancana ngiclik di tukangeunana.
Srog ka payuneun Raja Panjalu,
barabat éta dua maung téh nyaritakeun
lalampahanana ti awal nepi ka ahir.
Raja Panjalu kacida pisan karunyaeunana.
Gawul dilaan tina awak Bongbang Larang,
molonyon siga anu babarieun pisan.

Minangka mulang tarimana ka Raja Panjalu,
Bongbang Larang jeung Bongbang Kancana
jangji moal ngaganggu ka turunan Panjalu,
iwal anu ngalampahkeun tilu perkara.
Kahiji, anu nginum ditotor tina pendil.
Kadua, anu melak tangkal oyong.
Katilu, anu nyieun gawul tina kawung
bari henteu dibeulah heula.
Éta jangji maung kajajadén téh,
dikuatan ku jampé pamaké Raja Panjalu.

Ti dinya éta dua maung kakajadén téh,
neruskeun deui lalampahanana,
nyorang leuweung-leuweung geledegan,
mipir-mipir pasir, mapay-mapay jungkrang,
ngaraas teuing sabaraha walungan.
Ahirna anjog baé ka Karajaan Majapait,
maksudna rék nepungan bapana.

Barang srog ka lawang sakéténg karaton,
gulang-gulang anu ngajaga lawang,
pahibut bari nyangking pakarangna.
Lantaran disampeurkeun ku maung,
maung sadua-dua jeung galedé deuih.
Tuluy baé atuh maung téh padangepung.
Gancang dihuit ku Bongbang Larang.
Anu ngarepung karagét tingraringeuh,
mireungeuh aya maung bisa cacarita.

Bongbang Larang nyaritakeun,
saenyana manéh duaan téh putra
Raja Majapait, Sang Prabu Brawijaya,
ti Putri Kencana Rarang ti Pajajaran.
Geus kitu mah, éta dua maung téh
dianteurkeun ka jero karaton,
ngadeuheus ka Sang Prabu Brawijaya,
anu harita nuju aya di paséban,
ngempel sareng abdi-abdi karaton.

Sang Prabu Brawijaya kagét manahna,
nampi dua tatamu anéh anu ngadeuheus.
Barabat atuh Bongbang Larang nyaritakeun
lalakonna ti mimiti ngalolos ti Pajajaran,
robah wujudna jadi maung di perjalanan,
tug dugi ka ayeuna aya di payuneun ramana.
Ngadangu kitu, Sang Prabu ngagabrug,
dua maung kembar téh digaléntoran,
nyacapkeun kasono ka nu nembé tepang.

Tapi ku lantaran ayeuna mah geus béda,
wujudna geus robah jadi maung lodaya,
pok baé Sang Prabu Brawijaya sasauran,
“Ujang, Nyai, sanajan ayeuna geus robah,
tapi taya bayana pikeun nyieun kahadéan,
taya salahna pikeun meunang kabagjaan.”
Bongbang Larang ditimbalan jadi raja
di sakuliah leuweung Majapait.
Ari Bongbang Kancana ditimbalan jadi ratu
di sakuliah leuweung Pajajaran.

Ceuk sakaol, sataun sakali unggal Mulud,
éta dua maung sok ngahajakeun papendak,
ari tempatna matuh di Panjalu.
Nya ti harita deuih aya pacaduan,
pikeun sakabéh turunan Panjalu.
Nyaéta teu meunang notor cai tina pendil,
teu meunang melak oyong,
jeung teu meunang nyieun kuluwung
tina kawung anu henteu dibeulah heula.

(Budi Rahayu Tamsyah)

JONGGRANG KALAPITUNG

Hidep kungsi ulin ka Jatiluhur?
Jatiluhur téh perenahna di Purwakarta.
Di dinya aya bendungan anu lega.
Katelahna Bendungan Jatiluhur.
Ari anu dibendungna Walungan Citarum.
Éta bendungan téh gedé pisan mangpaatna.
Dipaké pikeun rupa-rupa kaperluan.

Caina dipaké pembangkit tanaga listrik,
anu listrikna dipaké di sakuliah Pulo Jawa.
Salian ti éta dipaké pikeun irigasi deuih.
Nyaian sawah-sawah anu aya di kalér,
saperti di Purwakarta, Karawang, jeung Subang.
Terus parat nepi ka Bekasi jeung Jakarta.
Malah cai beresih anu aya di éta wewengkon,
umumna mah asalna téh ti Jatiluhur.

Teu saeutik deuih anu miara lauk di Jatiluhur,
maké jaring anu disebut “kolam jaring terapung”.
Jatiluhur ogé jadi obyék wisata andelan.
Salian ti pamandanganana éndah,
geus diwangun obyék wisata modern deuih.
Saperti waterboom jeung kolam renang.
Atuh keur nu resep nguseup,
di Jatiluhur ogé loba tempat paranti nguseup.

Tapi jaman baheula mah, baheulaning baheula,
cenah di sabudeureun Jatiluhur téh,
masih kénéh mangrupa leuweung geledegan.
Rembet ku kakayon, caranéom jeung geueumeun.
Lolobana tangkal jati, galedé jeung jarangkung.
Tangkalna sagedé-gedé beuteung munding.
Can jadi bendungan cara ayeuna.
Malah can aya lembur-lembur acan.

Leuweung sanget pikasieuneun.
Anu matak tara aya jalma anu lunta-lanto ka dinya.
Dina kapaksana ogé, teu weléh sanduk-sanduk
ka nu ngageugeuh di dinya.
Ari anu ngageugeuh di éta leuweung
katut gunung-gunung di sabudeureunana,
hiji lelembut titisan siluman jaman Sangkuriang.
Ngaranna Jonggrang Kalapitung.

Awakna jangkung badag tanding gunung.
Kulitna hideung lestreng tanding areng.
Bulu kumisna sagedé-gedé tambang injuk.
Buukna gimbal cawigwig ngarerewig.
Kakara oyag lamun katebak angin baliung.
Éstu pikagilaeun jeung pikasieuneun pisan.
Mun ngomong, sorana handaruan tanding gugur.
Hésé ngabédakeunana, keur leuleuy atawa keur ambek.

Hiji mangsa Jonggrang Kalapitung aya kahayang,
nyaéta hayang nguseup di Walungan Citarum,
lantaran hayang ngadahar beuleum lauk.
Tapi manéhna henteu bogaeun parabotna.
Sanggeus ngahuleng sakedapan, pok ngomong,
“Euweuh deui carana,
aing kudu ménta tulung ka urang lembur.”

Jonggrang Kalapitung cengkat, tuluy leumpang
ngajugjug ka lembur di sisi Walungan Citarum,
nyaéta nu katelah Lembur Cisarua.
Leumpangna bari ragag-rigig,
henteu nolih kana tincakeun sama sakali.
Sato héwan pangeusi leuweung lalumpatan,
sieun katincak ku buta titisan siluman.

Barang nepi ka birit lembur,
tuluy hohoak ngageroan urang dinya.
“Héy, urang lembur, ka darieu, euy!”
Sorana handaruan ka madhab papat.
Ngadéngé panggero Jonggrang Kalapitung,
teu sirikna sapangeusi lembur
tamplok nyalampeurkeun.

Brek dariuk sarila,
ngariung Sang Jonggrang Kalapitung.
Pok kokolot lembur ngomong,
“Aya pikersaeun naon Juragan téh,
ngempelkeun abdi sadayana di dieu?
Palay naon atuh Juragan téh?
Mangga, abdi sadaya parantos sayogi,
asal kadada-kaduga ku abdi sadaya.”

“Ha ha ha, hadé, hadé, caritaan téh.
Tapi ulah nyebut Juragan, euy,
da uing mah lain ménak.
Ulah nyebut Bapa deuih, da lain pejabat.
Uing mah hayang disebut Aa,”
ceuk Jonggrang Kalapitung gumasép,
bari muril-muril kumisna nu sagedé catang kalapa.
“Mangga, naon atuh kapalay Aa téh?”
ceuk kokolot lembur, angger leuleuy.

Barabat atuh manéhna nyaritakeun kahayangna.
Hayang nguseup di Walungan Citarum.
“Geus lila Aa téh henteu ngadahar beuleum lauk.
Mangkaning lauk Citarum mah girinyih,”
ceuk Jonggrang Kalapitung.
Nu matak, cenah, rék ménta tulung
ka sakabéh urang lembur.
Hayang dipangnyieunkeun useup anu gedé.

Paménta Jonggrang Kalapitung disanggupan.
Sabab lamun henteu disanggupan,
sieun Jonggrang Kalapitung ambek, tuluy ngamuk.
Sabalikna lamun kahayangna ditedunan,
éta siluman téh sok alus pamulang tarimana.
Geus kitu mah urang lembur téh baralik.
Tuluy babadian jeung baturna,
babagi tugas pikeun nohonan kahayang Si Aa.

Isukna, der baé digarawé,
luyu jeung pancénna masing-masing.
Kokolot lembur cuh-cih metakeun nu garawé.
Anu kapapancénan nyieun useup,
nyieunna tina urut jangkar kapal cai.
Aya anu ngaragaji, sangkan elukna jadi hiji.
Aya anu nakol, anu ngikir, anu ngahampelas.
Kabéh digarawé sangkan useup téréh réngsé.

Anu kapapancénan nyieun jeujeur,
nyieunna tina awi gombong saleunjeur.
Néangan awi gombong nu geus kolot,
lantas jeung paranjang bukuna.
Nuarna henteu sagawayah,
tapi nurutkeun tatali paranti nuar awi.
Dibawa ka lembur, terus dipigawé ku lobaan.
Dipapas jeung dihampelas dihadé-hadé.

Anu kapapancénan nyieun tali useup,
dijieunna tina lulub, tuluy digintir.
Jadi tambang dadung gedé,
saperti paranti nyangcang munding.
Panjangna ratusan deupa.
Ana digulungkeun téh,
gulunganana sagedé gulungan kasur.
Urang lembur digarawéna kaitung lila,
aya kana puluh poéna.

Gancangna carita, éta jeujeur téh geus jadi.
Terus baé digotong ka birit lembur,
rék dipasrahkeun ka Jonggrang Kalapitung.
Useupna digotong maké jajampanaan.
Kitu deui jeung tali useupna.
Ari jeujeurna dipanggul ku opatan.
Salian ti éta, aya deui anu manggul eupanna.
Nyaéta hulu munding pelén.

Ari srog ka birit lembur,
kasampak anu ngéngkén useup téh keur saré,
kérékna mani nyegrék tangka gagauran.
Saréna luhureun batu cadas anu lémpar tur nyusun,
saperti bangku jeung korsi, di sisi Citarum.
Nepi ka ayeuna tempat saréna téh masih kénéh aya,
anu ku urang dinya mah disebut batu korsi.

Ceuk sakaol mah éta batu téh,
tempat babadamian parasiluman.
Malah kungsi dipaké ku Sang Kuriang,
basa ngayakeun babadamian jeung siluman-silemin,
nu rék ngabendung Walungan Citarum,
pameredih Dayang Sumbi téa.
Siluman-silemin datang ti mana-ti mendi,
ngabadamikeun pagawéan nyieun talaga.

Nénjo anu saré bari nyegrék gagauran,
saurang ogé euweuh anu wani ngahudangkeun.
Caricing baé di dinya ngadagoan hudangna.
Malah nepi ka nyaung-nyaung sagala.
Dijaga piligenti, ngajaga bisi anu saré hudang.
Ari rék ditinggalkeun, kabéh ogé ngarasa risi.
Sieun Jonggrang Kalapitung ambek.
Mangkaning geus katotol babari ambek.
Lembur jeung pangeusina bisa diburak-barik.

21. Sanggeus sabulan didagoan,
kakara Jonggrang Kalapitung nyaring.
Tuluy heuay bari nguliat.
Sungutna calawak teu béda ti guha.
Lalay jeung kapinis anu nyayang dina kumisna,
haliber katawuran, asa kagebahkeun.
Kuniang manéhna hudang bari gigisik.
Manéhna kagét nénjo loba jelema di sabudeureunana.

22. “Aya naon ieu téh, bet karumpul di dieu?” pokna.
“Nu mawi, abdi sadaya téh ngantosan Aa gugah.
Ieu badé masrahkeun pesenan téa,”
ceuk kokolot lembur bari rengkuh.
“Oh, heueuh, heueuh. Nuhun, euy.
Alus pagawéan téh, kapaké ku Aa mah.
Ari eupanna aya?” ceuk Jonggrang Kalapitung,
bari ngilikan useup jeung talina.
“Aya, ieu hulu munding.”

“Alus, alus. Aa bungah kacida
nénjo pagawéan maranéh kabéh.
Keun, lamun engké geus bérés nguseup,
ku Aa dibéré hadiah. Harayang naon, nyah?”
ceuk Jonggrang Kalapitung.
Urang lembur mani réang,
paheula-heula nyebutkeun kahayangna.
“Heueuh, engké ku Aa ditedunan kabéh ogé.
Ayeuna mah Aana arék nguseup heula.”

Jonggrang Kalapitung nyokot jeujeur.
Kana gombong téh mani kawas kana nyéré baé.
Terus talina ditalikeun kana tungtung jeujeur.
“Useupna can dipasang ieu téh?”
“Teu acan A, beurat ku abdi sadaya mah.
Kedah ku Aa,” témbal kokolot lembur.
“Heueuh, keun urang pasang ku Aa.”
Useup anu sagédé jangkar téh dicokot,
tuluy dipasang dina tungtung dadung.

Hulu munding dicomot,
tuluy dilelepkeun kana useup.
Lung baé dialungkeun ka Walungan Citarum,
lebah leuwi anu pangjerona.
Talina diulur nepi ka manteng.
“Ké lamun Aa meunang lauk gedé,
ku maranéh kudu dipangmeuleumkeun, nya?”
“Mangga,” ceuk kokolot lembur.
“Keun, éta mah hadiahna ti Aa béda deui.”

Mimitina mah kokolot lembur téh bungah.
Ngan lila-lila mah manéhna jadi bingung.
Tayohna mah ku manéhna kapikireun.
Laukna engké sagedé kumaha?
Eupanna ogé apan ku hulu munding.
Paling leutik ogé, moal boa sagedé parahu.
Kumaha meuleumna lauk sagedé kitu?
Kokolot lembur mah uleng mikir,
mikiran cara-carana meuleum lauk sagedé parahu.

Jonggrang Kalapitung nguseupna
bari dilalajoan ku sakabéh pangeusi lembur.
Nangtungna ngajégang.
Sukuna nu sabeulah nincak gunung,
ari nu sabeulah deui napak kana tangkal bungur
anu kacida gedéna di sisi Walungan.
Panonna anteng neuteup kana cai walungan,
ngarep-ngarep useupna disanggut ku lauk.
Tay anu nyorang-nyorang acan.

Salila sabulan manéhna ngajega kitu;
nepi ka gunung anu ditincakna jadi bongkok
sarta tangkal bungurna ampir paéh,
anu ku urang dinya mah disebut “sarang”.
Anu matak nepi ka ayeuna,
gunungna nelah baé Gunung Bongkok.
Ari urut tangkal bungurna jadi pilemburan,
anu nelah Lembur Bungursarang,
bawahan Désa Cisarua, Jatiluhur.

Dina poé kaopat puluh useupna oyag-oyagan.
“Alah, aya nu nyanggut, euy!”
ceuk Jonggrang Kalapitung, atoh kacida.
Urang lembur anu lalajo ogé milu atoh.
Tuluy ngarogrog di sisi walungan.
Harayang nyaho lauk anu nyanggutna.
Moal salah deui, tangtu lauk badag.
“Ulah dareukeut teuing, euy, bisi kababuk lauk!”
ceuk kokolot lembur ka batur-baturna.

Gancang baé atuh ku Jonggrang Kalapitung téh
jeujeurna dicentok sataker tanaga.
Ku lantaran tarik teuing nyentokna,
useup téh ngacleng jauh pisan ka tukangeunana.
Ngaliwatan leuweung jati anu kaina galedé,
ngaliwatan sababaraha pasir di sabudeureunana.
Ari useupna, teuing ragrag di mendi,
da henteu katingali lebah-lebahna.

Dibetot bari dicentok-centok, hésé.
Ari anu saenyana mah,
éta useup téh ngait kana leuweung awi haur,
anu aya di léngkob dua pasir tukangeunana.
Ku Jonggrang Kalapitung dibetot sataker tanaga,
nepi ka sakabéh haur di dinya kapangkas.
Tapakna, kabéh haur jadi papak,
lir anu beunang ngararata.

Nu matak nepi ka ayeuna di dinya mah
tara aya haur anu jangkung sosoranganan.
Upama kabeneran aya ogé, sok peunggas,
jadi papak jeung nu séjénna.
Nepi ka kiwari éta leuweung téh
katelah ngaranna Leuweung Haurpapak.
Hartina leuweung haur anu jangkungna papak.

Jonggrang Kalapitung panasaran,
lauk naon anu nyanggut téh?
Barang ku manéhna diilikan,
horéng simanahoréng ukur lauk jelér.
Asup kana lebah ceuli hulu munding
anu geus jadi tangkorék.
“Bangkawarah siah, ngaheureuyan aing!”
Jonggrang Kalapitung ambek-ambekan.

Lantaran keuheul, éta jelér téh dibalangkeun,
nya ragrag di Lembur Cilélé,
Désa Cisarua, Kacamatan Jatiluhur.
Tah, tempat ragragna jelér téh jadi émpang,
anu nepi ka kiwari ku urang Cisarua
disarebutna téh Kubang.

35. Jonggrang Kalapitung terus ambek-ambekan.
Sorana handaruan ka madhab papat,
patingbeledag lir gelap salésér.
Nyarékan laklak dasar kana jelér.
Nyarékan bébéakan kana jeujeurna,
anu cenah jeujeur geus diléngkahan jurig.
Sungutna henteu daék balem,
kutuk gendeng diselang-selang ku hohoak.

Ningali Jonggrang Kalapitung ambek-ambekan,
urang lembur paburisat lalumpatan.
Henteu nolih kana nanaon deui.
Terus mubus ka leuweung-leuweung.
Néangan tempat anu jauh jeung buni.
Sabab sieun kabarérang ku nu keur ambek.
Sieun dipaké meupeus keuyang
ku Jonggrang Kalapitung.

Ku lantaran teu meunang baé lauk gedé,
lila-lila Jonggrang Kalapitung téh lapar.
Beuteungna kukurubukan,
sorana tarik teu béda ti sora tambur.
“Walah, aing lapar, yeuh!
Geus lila aing teu baranghakan.
Ka mana néangan hakaneun?”
ceuk Jonggrang Kalapitung.

Jonggrang Kalapitung gegeroan,
Karepna rék ménta tulung ka urang lembur.
“Héééyyy, urang lembuuur!
Ka darieu, euy, aing ménta hakaneun!”
Tapi geus euweuh saurang-saurang acan,
lantaran urang lembur geus kalabur,
sarieuneun nénjo Jonggrang Kalapitung,
waktu tadi keur ambek-ambekan téa.

Jonggrang Kalapitung beuki ambek baé.
Keur kitu manéhna nénjo tangkal jéngkol.
Kabeneran deuih buahna meuhpeuy leubeut.
Henteu talangké, jéngkol téh dipupu,
tuluy dikeremus sacanggeum-sacanggeum.
Kabéh tangkal jéngkol anu aya di dinya,
dipupu tangka béak jeung pentil-pentilna.
Kakara eureun sanggeus taya nu nyésa.

Jonggrang Kalapitung diuk dina batu korsi.
Na atuh barang rék kiih bet ngarasa nyeri.
Horéng simanahoréng manéhna téh jéngkoleun.
Manéhna gulang-guling bari gagauran,
nahan kanyeri anu pohara.
Ménta tulung, ménta tulung ka saha,
da di dinya ngan kari manéhna.

Bakating ku ambek,
tuluy baé ngucapkeun supata,
“Héy, tangkal jéngkol atah warah!
Sia geus ngalantarankeun aing nyeri kiih!
Ayeuna ku aing rék ditumpurkeun!
Nepi ka iraha baé ogé,
di daérah ieu tangkal jéngkol moal bisa jadi!”

Ceuk ujaring carita,
sanggeus kajadian kitu mah,
Jonggrang Kalapitung téh ngaleungit,
leungit tanpa lebih, ilang tanpa karana.
Ngan nepi ka ayeuna di wewengkon Cisarua,
teu kungsi aya tangkal jéngkol nu bisa jadi,
lantaran disupata ku Jonggrang Kalapitung.
Kitu cenah sasakalana téh.

(Budi Rahayu Tamsyah)